دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 129

لحاظ اندماج ها در همان حقیقت واحد، چندین حیثیت – چون علم، عالم، معلوم و…- موج می زند.

این کثرت، تنها به اعتبار عقل نیست؛ بلکه نفس الامری است و واقعاً در خارج صورت پذیرفته است. پس حق سبحانه در مقام ذات، یکتایی است که تمام حقایق در او موجود است؛ علمٌ کلّه، قدرهٌ کلّه، حیاهٌ کلّه.(1)

به عبارت دیگر، صفت احدیّت، جانب بطون ذات، و صفت واحدیّت، جانب ظهور ذات می باشد. مقام ذات، همان گونه که به جانب احدیّت، علم دارد، به جانب واحدیّت نیز عالِم است. علم به جانب احدیت، علم ذات به ذات (تعین اول) می باشد؛ و علم به جانب واحدیت، علم ذات به عالم کثرات و شئونات (تعین ثانی).

با این تجزیه و تحلیل، علم ذات به ذات (تعیّن اول) روشن شد و حال، نوبت به پاسخ پرسشی می رسد که پیش از این، مطرح شد و آن این که پیدایش کثرت از علم حق سبحانه چگونه است؟

اندیشمندان فلسفه مشّاء و حکمت متعالیه و نیز اهل معرفت، علم الهی را شاه راه رسیدن به کثرات و عوالم بعدی می دانند؛ هر چند که هر کدام در توجیه این مطلب، راه جداگانه ای را برگزیده اند.

مشائیان، پل پیدایش کثرات از ذات حق را همان علم عنایی حق سبحانه به اشیاء محسوب می کنند و آن را برای خلق کثرات، کافی می دانند. حکمت متعالیه، علم اجمالی در عین کشف تفصیلی را پیشنهاد کرده است.(2)

اهل معرفت نیز بر این باورند که نمی توان بی واسطه از ذات و علم ذات