دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 36

مشّاء به آن دست یافتند، به شکل برهان در آمد.

شیخ الرئیس،(1) شیخ اشراق،(2) میرداماد،(3) ملاصدرای شیرازی،(4) ملاهادی سبزواری(5) و علامه طباطبائی(6) درباره این قاعده، سخن ها گفته اند؛ شبهات پیرامون آن را پاسخ داده اند و گاهی نیز بر استحکام آن براهینی آورده اند. پس، آوای این قاعده، در گستره فلسفه قدیم یونان و حکمت مشّاء و اشراق و متعالیه، طنین انداخته؛ از دانشمندان فلسفی، عرفانی و کلامی، دل ربایی نموده و در اوج مباحث عمده علوم عقلی و نقلی آشیانه کرده است.

طرح موضوع امکان اشرف در اندیشه فلسفی اسلامی، از دیدگاه تاریخی، به ابن سینا بر می گردد؛ اگرچه وی، آن را به صورت قاعده در نیاورده بود و به عنوان مسأله ای مستقل و یا در ضمن پاسخگویی به مسائل دیگر، به آن نمی پرداخت. اگرچه خود او نیز پس از بیان مفاد قاعده، آن را به ارسطو نسبت می داد.(7)صد و اندی سال پس از او، شیخ اشراق، صریحاً، اصل قاعده را به ارسطو منتسب کرد.

1- «فکل واحد من العقول الفعاله أشرف ممّا یلیه و جمیع العقول الفعاله اشرف من الأمور المادّیه، ثم السماویات من جمله المادیات أشرف من عالم الطبیعه، و یزید (ارسطو) بالأشرف هنها ما هو اُقدم فی ذاته ولایصح وجود تالیه إلاّ بعد وجود متقدمه» . ابن سینا، التعلیقات، ص 21.
2- سهروردی، مجموعه مصنفات، ج 1، ص 434.
3- میرداماد، القبسات، ص 372،
4- «فی قاعده امکان الاشرف الموروثه من الفیلسوف الاوّل (ارسطو)...» . صدر الدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 244.
5- حاجی سبزواری، شرح المنظومه، فن الحکمه، ص 203.
6- طباطبائی، نهایه الحکمه، ص 318.
7- خراسانی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 10، ص 231.