دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 39

جواز اجتماع دو میل به یک سو»(1)، «اثبات وجود صدا، بو و مزه در افلاک»(2)، «اثبات عالم مُثُل»(3)و… - بر این اصل، بنا شده است؛ هم چنان که قاعده فقهی «لاضرر» در ابواب متعدد فقهی، جاری می شود و مسائل زیادی با آن حل می گردد.(4)

امکان: از آن جا که بستر قاعده، اقلیم وجود است و امکان، ملازم ماهیّت و خارج از حلقه وجود، پس مراد از امکان، «موجود ممکن» است؛ وگرنه، واجب، چیزی نیست که به «اشرف» یا «اخس» توصیف شود؛ چراکه شدت و ضعفی ندارد.(5)

اشرف: در فضای این قاعده، مراتب وجودی چنین نمودی دارند: اخسّ (پست تر)؛ خسیس (پست)؛ شریف (عالی و بلند) و اشرف (اعلی و بلندتر).(6)

عالی ترین مرتبه وجودی، همیشه اشرف، و دانی ترین مرتبه وجودی، همیشه اخسّ است؛ امّا مراتب موجود میان این دو، نسبت به مرتبه پائین تر، اشرف و یا شریف، و نسبت به مرتبه بالاتر، اخسّ یا خسیس هستند. بنابراین، مراد از اشرف، تمام این مراتب میانی است که وجود مرحله پایینی، حکایت از وجود مرحله بالایی دارد.

1- «لأن قاعده الامکان الأشرف دلت علی أنها فی أقصی الممکن من قویها الطبیعیه» . صدر الدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 4، ص 81.
2- صدر الدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 8، ص 177.
3- طباطبایی، نهایه الحکمه، صص 318- 319. لازم به ذکر است که خود علا مه، بر چنین استنتاجی اشکال دارند.
4- خراسانی، کفایه الاصول، ص 430.
5- حاجی سبزواری، شرح منظومه، ص102.
6- ابن سینا، التعلیقات، ص 21 و رضوی، امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در نظام آفرینش، ص 62.