دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 40

اشرف، ممکنی است که دارای شدت وجود است و از باقی ممکنات، به مبداء هستی، نزدیک تر و جلوتر؛ و در مقابل، اخسّ، یعنی دورتر و پست تر به مبداء هستی و دارای وجود ضعیف.(1)

هر یک از عقول فعال، نسبت به آن چه از آن صادر می شود، اشرف است و همه عقول فعال، از امور مادی شریف ترند. در میان مادّیات نیز موجودات آسمانی، بر عالم طبیعت برتری دارند.

بوعلی سینا می گوید: «مراد ارسطو از اشرف، در این جا، چیزی است که در ذات خود تقدّم دارد و هستی (مرتبه فروتر از آن)، تنها پس از هستی ِ آن امر متقدّم، امکان پذیر است».(2)

انگیزه طرح و جایگاه قاعده

مبداء متعالی، برتر از لایتناهی بما لایتناهی است و در حد اعلای نامحدودی و بی انتهایی است و در همگی کمال هایش- از جمله فیاضیت و صدور مخلوقات- نیز، کمّاً و کیفاً، بی حد و مرز است. از طرفی، مجموعه ممکنات - که زمینه جریان و صدور فیاضیت الهی اند- همراه با محدودیت اند؛ پس، ممکن نیست که فیض بی حد و مرز الهی، در ظرف محدود ممکنات، به یک باره نمود کند؛ چه، با وجود آن که فاعل، تام و تمام است، قابل، ضعف دارد. پس به ناچار، در استمرار آفرینش الهی، تقدّم، تأخر و تورّد رخ می نماید.

این مسأله در مقام تمثیل، مانند آن است که بخواهند اقیانوس بزرگی را در برکه ای به نمایش در آورند. روشن است که تنگی برکه، مانع نمودار شدن یک جا و یک باره اقیانوس است؛ و تنها وقتی عجایب مخلوقات اقیانوس به نمایش در می آید که هر قسمتی را به نوبت و اندک اندک به