دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 63

فیض در معنای اخیر، به دو گونه تعریف می شود؛ فیض اقدس و فیض مقدّس. فیض اقدس، همان تجلی حق به حسب اولیت ذاتی و باطنیت است؛ تجلّی حبّی ذاتی که موجب وجود اشیاء و استعدادهای آن ها در حضرت علمیه می شود و در آن، شائبه کثرت اسما و کاستی امکانی، راه ندارد. به همین جهت نیز آن حضرت را اقدس خوانده اند.(1)

دیگر، فیض مقدس است که همان تجلی وجودی است؛ و موجب ظهور و پیدایش اشیا در عالم خارج و بر اساس استعدادی که در فیض اقدس داشته اند، می شود.(2) از این فیض به «نَفَس رحمانی» و «وجود منبسط» نیز تعبیر می کنند.(3)

فیض مقدس، مترتب بر فیض اقدس است؛ یعنی با فیض اقدس، اعیان ثابته و استعدادهای آن ها در عالم علم، حاصل، و با فیض مقدس، اعیان و لوازمشان، در عالم خارج موجود می شوند.(4)

فیض در نگاه فلاسفه و حکما، بیشتر متوجه تفسیر اخیر عرفا و در مقام تبیین فاعلیت خدا و کیفیت صدور آفرینش است. سخن فارابی و ابن سینا، آینه تمام نمای نظرات حکمای متقدم و متأخر در باب فیض است.

برای مثال، فارابی می گوید: «واجب الوجود، مبدأ کل فیض و هو ظاهر علی ذاته بذاته فله الکل من حیث لا کثره فیه، فهو من حیث هو ظاهر فهو ینال الکل من ذاته فعلمه بالکل بعد ذاته و علمه نفس ذاته فیکثر علمه بالکل کثره بعد

1- تهانوی، موسوعه کشاف، ص1293 و کفوی، الکلیات و الفروق، ص692.
2- کفوی، الکلیات و الفروق، ص692 و صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج2، ص354.
3- صدرالدین، الحکمه المتعالیه، ج2، ص357 و کیاشمشکی، ولایت در عرفان، ص188.
4- جرجانی، التعریفات، ص217.