دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 64

ذاته».

و ابن سینا معتقد است: «الفیض انما یستعمل فی الباری تعالی و فی العقول لا غیر، لانه لما کان صدور الموجودات عنه علی سبیل اللزوم لا لاراده تابعه لغرض، بل لذاته و کان صدورها عنه دائماً بلا منع و لا کلفه تلحقه فی ذلک، کان الأولی ان یسمی فیضاً».(1)

باید توجه داشت که صدور موجودات از مبدأ اول، نه از راه قصد و اراده است، و نه از نوع فاعل های طبیعی- چون جوشش آب از چشمه- ؛ بلکه صرفاً از تعقّل ذات باری تعالی به ذات خویش - که عقل محض و خیر مطلق است – نشأت می گیرد. چراکه از سویی، قصد و اراده، مستلزم نقص و نیز موجب تکثر ذات باری تعالی است و از سوی دیگر، آفرینش بر منوال طبیعی، ملازم با عدم رضای صانع، عدم معرفت صانع به مصنوع و هم چنین سلب اختیار از صانع می باشد؛ و حال آن که خداوند، عالم، راضی و مختار به همه افعال خود است.(2)

پس فیضان و فیض جوشش، بارش سرریز و لبریز وجود و خیرات از مبدأ متعال است؛ بدون آن که کسی یا چیزی موجب این لبریزی و صدور شده باشد؛ و حتی گفته اند که اصولاً واژه فیض چنین معنایی را می رساند.(3) از این رو، تفاوت مهم میان جوشش آب از چشمه و جوشش وجود از خدا روشن می شود؛ چراکه جوشش هستی از خدا مسبوق به علم و اراده و رضا است؛ اما جوشش و فیضان چشمه، طبیعی و بدون علم و اراده است.

1- فارابی، النصوص الکلم، شرح النصوص الحکم (المجموع للمعلم الثانی)، ص133 و صدرالدین شیرازی، الرساله العرشیه، ص4.
2- مقدمه موسی عمید (رساله در حقیقت و کیفیت سلسله موجودات).
3- برخی منابع از این جوشش و لبریزی به انبجاس تعبیر کرده اند. رک: افوطین عند العرب، ص134.