دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 68

تا آن جا که این قاعده، بسان قاعده ای فلسفی، مورد پذیرش عموم فلاسفه واقع شد.(1)

نظریه فیض به وسیله مکتب افلاطونیان جدید- به ویژه فلوطین و بروقلس- و از طریق دو کتاب مشهور (کتاب العلل و کتاب الربوبیه) به حکمای اسلامی رسید. ابن اسحاق کندی (258 ق) - بنیان گذار فلسفه اسلامی، که در تکمیل ترجمه «اثو لوجیا»ی فلوطین، نقش داشت- نظریه فیض را مطابق آموزه های قرآنی یافت و در کتاب خود تصریح کرد: «فاذن فیض الوحده عن الواحد الحقّ الاول هو تهوّی کل محسوس و ما یلحق، فیوجد کل واحد منها اذا تهوی بهویته ایاها...».(2)

به این ترتیب، کندی، نخستین بار کلمه فیض را بر فعل خداوند به کار برد؛ چنان که کیفیت پیدایش عالم را نیز در غیر نخستین صادر، با نظریه واسطه در فیض تدوین کرد. وی، منفعل اول را فعل مباشری، و دیگر منفعل ها را به واسطه فعل اول، غیر مباشری می دانست.(3)

فارابی (339ق) -که گردآورنده اصلی نظریه فیض در فلسفه اسلامی به شمار می آید- به سازگاری این نظریه با شریعت اسلام معتقد بود.(4) وی کیفیت صدور کثرت از وحدت را در قالب صادر اول (عقل) و واسطه فیض، چنین تبیین کرد:

«یفیض من الاول وجود الثانی فهذا الثانی هو ایضاً جوهر غیر متجسم… فیما یعقل من الاوّل

1- رحیمیان، فیض و فاعلیت وجودی، ص35 و40 و42 و75؛ سحبان خلیفات، مقدمه رسایل ابوالحسن عامری، ص118.
2- کندی، کتاب الکندی الی المعتصم (رسایل الکندی الفلسفه)، ص106.
3- کندی، کتاب الکندی الی المعتصم (رسایل الکندی الفلسفه)، ص135.
4- رحیمیان، فیض و فاعلیت وجودی، ص104 و فارابی، کتاب السیاسه المدنیه، ص22.