دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 78

«خداوند، عقل را که چون نور است، ابداع کرد. پس تا زمانی که این نور بر او می تابد، باقی و با دوام است».

اخوان الصفاء نیز در این رابطه می گوید: «اول شئ اخترعه و ابدعه من نور وحدانیّته، جوهر بسیط یقال له العقل الفعال».(1) وی، هم چنین در جای دیگری گفته است:

«و العقل هو نور الباری تعالی و فیضه الذی فاض اولاً»؛(2)

«و عقل، همانند نور خداوند و فیض اوست که در قدم اول، افاضه شده است».

ابوالحسن عامری، نخستین کسی است که اصطلاح «قلم» را درباره صادر اول، به کار برده است: «انه (المقام الالهی) یفیض علی جوهر العقل الکلی اعنی القلم، الصور العقلیه».(3)

اما کندی، عقل را به عنوان عالم جدا و مؤثر بر عوالم مادون، مطرح کرد؛ که در متن اثولوجیا، به عنوان صادر نخست طرح شد؛ و این دو مسأله، نزد فارابی و ابن سینا، سنگ بنای طرح عقل به عنوان نخستین صادر گردید.(4)

به اعتقاد فارابی، نخستین مخلوق -که واسطه آفرینش دیگر موجودات بوده- جوهری است که اصالتاً غیر متجسم است، در ماده قرار ندارد و خود و خدا را تعقل می کند.(5)

ابن سینا، تنها «عقل» را شایسته مقام اولین مخلوق می داند و این

1- رسایل اخوان الصفاء، ج1، ص54
2- رسایل اخوان الصفاء، ج1، ص 352.
3- عامری، رسایل ابوالحسن عامری، صص 365 _ 364.
4- رحیمیان، فیض و فاعلیت وجودی، صص 98 _ 97.
5- فارابی، آراء اهل مدینه، ص61.