دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 79

حقیقت را با حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تأیید می کند.(1)

فیاض لاهیجی نیز تصریح می کند که عقل، اولین صادر است و آن را، واسطه در ایصال فیض می داند و سرانجام، این حقیقت را بر حقیقت محمدی، قلم و… تطبیق می دهد.(2)

تا این جا معلوم شد که حکمای مشاء، عقل را با استناد به نصوص روایی(3)، به عنوان نخستین صادر و واسطه فیض، معرفی کرده اند؛(4) اما صدر المتألهین، با عنایت بر مسلک عرفا(5) و نیز با توجه به مسأله تشکیک مراتب وجودی- که مبنای حکمت متعالیه و در مقابل نظریه حکمای مشاء، مبنی بر تباین وجود میان خلق و خالق است- «وجود منبسط» را نخستین صادر می داند؛ هرچند در مباحث تعلیمی رسمی، عقل را نخستین صادر معرفی نموده است.(6)

در نگاه عارف، عقول و نفوس و اجسام، وجود متعلق به غیر و محدود و مقید به حد و قید خاصی اند؛ اما وجود منبسط، متعلق به غیری است که قید و حد ماهوی ندارد؛ بلکه بر همه اعیان و مقیدات، منبسط و گسترده است و با همه مراتب ماسوی خداوند همراهی دارد؛ با حادث، حادث، با قدیم، قدیم، با مجرد، مجرد و با مادی، مادی است.

اثبات وجود منبسط، تحت همان قاعده امکان اشرف است؛ به جهت این که چنین موجودی، بی شک، شریف تر از عقل و در مرحله و مرتبه پیش از آن است.(7)

1- ابن سینا، رساله در حقیقت و کیفیت سلسله موجودات، صص 13 _ 12.
2- لاهیجی، گوهر مراد، صص294 _ 293.
3- مقدمه تمهید القواعد، ص 78 و 83 و 85.
4- ابن حمزه، مفتاح الغیب و شرحه مصباح الانس، ص191.
5- ابن حمزه، مفتاح الغیب و شرحه مصباح الانس، ص191.
6- صدرالدین شیرازی، الشواهد الربوبیه، تصحیح آشتیانی، صص 140 _ 139.
7- آشتیانی، مقدمه تمهید القواعد، صص107 - 108.