قاعده لطف و اثبات وجود امام حی صفحه 10

است؛ چه بر حقّ باشد و چه بر باطل. جمع امام «أَئِمَّه» است. در آیه «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ- 71/ اسراء» یعنی به کسی که به او اقتدا می کردند. و گفته شده «بإمامهم» یعنی به کتابشان.(1)

ابن منظور، امام را از ریشه (أ- م - م) دانسته و تعریف آن را معنای قصد بیان کرده است و در ادامه، معنای امام و امامت و نیز معنای پیشوا و مقصود بودن را به آن برگردانده است.(2) ابن فارس در مقاییس اللغه(3) و ابن أثیر در النهایه فی غریب الحدیث و الأثر(4) نیز به همین معنا اشاره دارند. طریحی نیز همین مضمون را در تعریف بیان نموده و به تبعیت و پیروی از امام، به صورت خاص اشاره کرده است.(5)

معنای اصطلاحی

با مروری گذرای، تعاریف دانشمندان اسلامی در مورد امامت، به تعریفی تقریباً مشابه و واحد می رسیم و این سؤالات را در ذهن ایجاد می کند که؛

آیا دیدگاه دانشمندان هر دو فرقه، در ماهیت و حقیقت امامت، یکی است و اختلاف تنها در مصداق آن است؟

اگر چنین است، چرا نظام بحث امامت در بیان علمای فریقین، این همه متفاوت است؟

آیا می توان یک حقیقت را پذیرفت؛ ولی برای واجد و مصداق آن، شرایط متفاوت قائل شد؟

برای یافتن پاسخی درست به این سؤالات و سؤالاتی در این زمینه، لازم است ابتدا تعاریفی که اندیشوران بزرگ شیعه و سنی بیان کرده اند بیان شود.

تعریف امامت در بیان دانشمندان شیعه

1. شیخ مفید (م413): «الإمام هو الإنسان الذی له رئاسه عامه فی أمور الدین و الدنیا نیابه

1- راغب، المفردات، ص32، ذیل کلمه أمم؛ «الإِمام: المؤتمّ به، إنساناً کأن یقتدی بقوله أو فعله، أو کتاباً، أو غیر ذلک محقّاً کان أو مبطلاً، و جمعه: أئمه. و قوله تعالی: یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ [سوره إسراء: 71] أی: بالذی یقتدون به، و قیل: بکتابهم».
2- ابن منظور، لسان العرب، ج1، ص212، ذیل کلمه أمم.
3- احمد بن فارس، مقاییس اللغه، ج1، ص28.
4- ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ج1، ص76.
5- مجمع البحرین، ج1، ص104؛ «قوله: إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً [2/ 124] أی یأتم بک الناس فیتبعونک و یأخذون عنک، لأن الناس یأمون أفعاله أی یقصدونها فیتبعونها».