قاعده لطف و اثبات وجود امام حی صفحه 152

گوید: «ممکن است کل یا بعض مردم به جهت عذر، واجب را مهمل گذارند.»(1) فخر رازی نیز می گوید: «نصب امام، متضمن دفع ضررهایی است که دفع نمی شود مگر با نصب او، و این، اقتضا دارد عقلاً امامی برای خود نصب کنند».(2)

10. امامت و احتمال وجود مفسده

یک شیء، زمانی لطف خواهد بود که علاوه بر اینکه دارای مصلحت است، از همه جهات مفسده نیز دور باشد. بر این اساس، امامت نیز تنها با وجود مصلحت، واجب نخواهد بود؛ بلکه هیچ مفسده ای نیز نباید بر آن مترتّب باشد. از کجا می توان چنین مطلبی را ثابت کرد؟(3) بلکه مفاسدی نیز می توان برشمرد؛ مانند وجود فتنه ها و جنگ های زمان امامان علی و حسن و حسین علیهم السلام، یا انجام دستورات دینی، به علت هراس از امام، نه قرب خدا، یا ثواب بیشتر برای افعال، در صورت نبود امام و وجود مشکلات فراوان.

پاسخ؛ ابتدا ذکر این نکته لازم است که مفاسدی که به شکل مثال آمد ما در شبهه اول و هشتم جواب داده شده است. اینک به بررسی اصل شبهه می پردازیم.

پاسخ ابتدایی به این شبهه که مورد توجه برخی از متکلمان امامیه(4) نیز قرار گرفته، این است که اگر امامت دارای مفسده بود، نباید خداوند، خود را جاعل آن معرفی کرده و آن را برای پیامبرانش قرار دهد؛ در حالی که خداوند، حداقل در دو آیه، تصریح به امامت پیامبران داشته،(5) آن را عهد الهی نیز برشمرده است.(6) به راستی اگر در امامت، مفسده باشد، در نبوت نیز خواهد بود؛ زیرا آنچه از مفسده در امامت مطرح می شود، در نبوت نیز

1- قاضی عبدالجبار، المغنی، ج 20، ص50؛ همچنین رک: در صفحات41 به بعد از همین کتاب؛ ابو الثناء حنفی ماتریدی، التمهید لقواعد التوحید، ص149؛ غزالی، ابوحامد، الاقتصاد، ص147.
2- سمیح دغیم، مصطلحات الإمام الفخر الرازی، ص810.
3- رازی، فخرالدین، الأربعین، ج 2، ص260؛ همچنین رک: تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، ج 5، ص241؛ قزوینی، سید امیر محمد، الآلوسی و التشیع، ص349.
4- علامه حلی، معارج الفهم، ص477؛ علوی عاملی، میر سیدمحمد، علاقه التجرید، ج 2، ص955.
5- سوره بقره: 124؛ «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماما.»؛ سوره انبیاء: 71-73؛ «وَ نَجَّیْناهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتی بارَکْنا فیها لِلْعالَمینَ * وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَهً وَ کُلاًّ جَعَلْنا صالِحینَ * وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا».
6- سوره بقره: 124؛ «قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمین».