قاعده لطف و اثبات وجود امام حی صفحه 74

2. کرم الهی

مرحوم شیخ مفید برای وجوب لطف، علاوه بر برهان حکمت، از راه جود و کرم الهی به اثبات این قاعده پرداخته است. وی می گوید:

إن ما أوجبه أصحاب اللطف من اللطف إنما وجب من جهه الجود و الکرم لا من حیث ظنوا أن العدل أوجبه و أنه لو لم یفعله لکان ظالماً؛

اصحاب لطف، آن را به دلیل جود و کرم خداوند واجب می دانند، نه اینکه عدل الهی مقتضای وجوب چنین چیزی است؛ به گونه ای که اگر خداوند انجام ندهد، ظالم است.(1)

3. عدل الهی

برخی متکلمان بر این عقیده اند که لزوم قاعده لطف را با تکیه بر عدل الهی می توان پذیرفت. در این بیان، ابتدا حقیقت عدل تبیین می شود و سپس ضرورت لطف با تکیه بر آن اثبات می شود.

مراد از عدل الهی آن است که افعال الهی، حَسن و نیک می باشد و از قبایح، منزّه و دور است. شیخ مفید در معرفی خدای عادل حکیم می گوید: «العدل الحکیم هو الذی لا یفعل قبیحا و لا یخلّ بواجب»(2)؛ عدل حکیم کسی است که فعل قبیح انجام نمی هد و اخلالی در واجب نمی کند (آن را ترک نمی کند).

قاضی عبدالجبار معتزلی نیز عدل و حکمت الهی را چنین تبیین می کند: «نحن إذا وصفنا القدیم تعالی بأنّه عدل حکیم، فالمراد به انّه لا یفعل القبیح و لا یخل بما هو واجب علیه، و انّ أفعاله کلّها حسنه».(3) مرحوم حمصی رازی نیز همین بیان را ذکر می کند: «الکلام فی العدل، کلام فی أفعاله تعالی و إنّها کلّها حسنه و تنزیهه عن القبائح و عن الإخلال بالواجب فی حکمته».(4)

بنابراین عدل، طبق این تفسیر، مساوی با حکمت بوده و از معنای معروف آن، که در مورد حقوق و جزا و مانند آن است، عام تر می باشد.

طبق این معنا از عدل، قاعده لطف بر پایه عدل الهی اثبات خواهد شد؛ همان گونه که بر

1- أوائل المقالات، ص59.
2- شیخ مفید، النکت الاعتقادیه، ص32.
3- قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسه، ص301.
4- المنقذ من التقلید، ج1، ص150.