قاعده لطف و اثبات وجود امام حی صفحه 78

لطف را با آنان بی فایده دانسته، می گوید:

از آنجا که لطف، جز به اختیار انسان در فعل و ترک برنمی گردد و اشاعره قول به اختیار را از اساس رد کرده اند، پس گفت وگو با ایشان در این باب، وجهی ندارد.(1)

2. اشکالاتی که به این قاعده وارد شده است. برخی از این اشکالات، کلی(2) و در سایر مباحث کلامی نیز قابل طرح است؛ مانند بطلان وجوب علی الله و برخی دیگر درباره قاعده لطف مطرح شده است.

1. نفی وجوب علی الله

نفی وجوب چیزی بر خدا، یکی از اصول رئیسی مکتب اشعری است که در مباحث مختلف کلامی کاربرد دارد. غزالی می گوید: «جایز است خدا موجودی را خلق نکند و اگر خلق کرد ]این کار[ بر او واجب نبود و هنگامی که آنان را خلق کرد، برای اوست که بر آن ها تکلیفی قرار ندهد و اگر آنان را مکلف کرد، بر او واجب نبود».(3)

اشاعره بر این باورند که لازمه قاعده لطف، اثبات و وجوب حکمی از سوی عقل بر خداوند است و چون چیزی بر خدا حاکم نیست، قول به «وجوب علی الله» باطل است؛ در نتیجه، قاعده لطف نیز باطل است. رازی در این باره می گوید: «چیزی بر خداوند، واجب نیست؛ برخلاف معتزله که لطف و عوض و ثواب را بر خدا واجب می دانند. دلیل ما این است که حکم، فقط به شرع ثابت می شود و هیچ حاکمی بر شرع نیست؛ پس چیزی بر او واجب نیست».(4)

بحث «وجوب علی الله» و نفی آن، بحثی عام و فراتر از چارچوب این رساله است که باید در جای خود بررسی شود؛ اما ذکر این نکته لازم است که آنچه متکلمان اشاعره از وجوب، اراده می نماید و از خدا نفی می کنند، وجوب فقهی است که ما نیز آن را باور داریم و کسی و چیزی را حاکم بر خدا نمی دانیم؛ ولی مراد متکلمان عدلیه از وجوب در اینجا،

1- قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسه، ص351.
2- برخی از محققان اشکالات را به عام و خاص دسته بندی کرده اند. ر.ک: ربانی گلپایگانی، علی، القواعد الکلامیه، ص110.
3- غزالی، ابوحامد، الاقتصاد، ص110؛ آمدی، سیف الدین، أبکار الأفکار، ج 2، ص151؛ تفتازانی، سعد الدین، شرح المقاصد، ج 4، ص294؛ ایجی، میر سید شریف، شرح المواقف، ج 8، ص195.
4- رازی، فخر الدین، المحصل، ص481.