امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 100

فیض است. فارابی می گوید:

«واجب الوجود، مبدأ کل فیض و هو ظاهر علی ذاته بذاته فله الکل من حیث لا کثرۀ فیه، فهو من حیث هو ظاهر فهو ینال الکل من ذاته. فعلمه بالکل بعد ذاته و علمه نفس ذاته فیکثر علمه بالکل کثرۀ بعد ذاته».(1)

ابن سینا می گوید:

«الفیض انما یستعمل فی الباری تعالی و فی العقول لا غیر، لانه لما کان صدور الموجودات عنه علی سبیل اللزوم لا لارادۀ تابعه لغرض، بل لذاته و کان صدورها عنه دائما بلامنع و لاکَلْفَهٍ تلحقه فی ذلک، کان الاولی أن یمسی فیضاً».(2) صدور موجودات از مبدأ اول، نه از راه قصد و اراده است و نه از نوع فاعل­های طبیعی؛ بلکه صرفاً از تعقل ذات باری تعالی به ذات خویش که عقل محض و خیر مطلق است ناشی شده است؛ زیرا قصد و اراده، مستلزم نقص و موجب تکثر ذات باری است و آفرینش بر منوال طبیعت نیز ملازم با عدم رضا و معرفت صانع و مصنوع و سلب اختیار است؛ حال آنکه خداوند عالم، راضی و مختار به همه افعال خود است.(3)

پس فیضان و فیض جوشش، بارش سرریز و لبریزی وجود و خیرات است از مبدأ متعال، بدون این که کسی یا چیزی موجب این لبریزی و صدور شده باشد. اصولاً در واژه فیض، چنین معنایی اشراب شده است.(4)

به این ترتیب، معنای اصطلاحی با معنای لغوی این واژه بسیار نزدیک می شود.

نظریه فیض برای تأمین اهداف مهمی طرح شد که برخی از آن ها مربوط به موضوع بحث است. نظریه فیض آمد تا بگوید: اقتضای ذات حق و اسماء و صفات او دوام فاعلیت است (عدم تعطیل فیض)؛ چون صفات سلبی مانند بخل و امساک و… در او راه ندارد و

1- ابن سینا، حسین، نصوص الکلم، شرح فصوص الحکم، ص133؛ ابن سینا، الرساله العرشیه، تصحیح ابراهیم هلال، ص4.
2- همان.
3- لطیفی، رحیم، امامت و فلسفه خلفت ، ص390 و 389 به نقل از عمید، مقدمه (رساله در حقیقت وکیفیت سلسله موجودات).
4- برخی منابع از این جوشش و لبریزی به انبجاس تعبیر کرده اند (بدوی، عبدالرحمن، افلاطون عندالعرب، ص134).