امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 101

زمان و زمانیات از متفرعات عالم است. ابتدای زمانی برای فعلِ خداوند معنا ندارد.(1)

اقتضای فاعلیت تامّه نیز همین است. هرگاه علت تامه موجود باشد، معلول او نیز موجود است؛ وگرنه علت تام نخواهد بود که این خُلف است.

از آنجا که هدفمندی آفرینش مستلزم نیاز و استکمال خداوند است، نظریه فیض آمد تا بگوید فاعلیت خداوند برتر از فاعل های بالقصدی می باشد که غایتمندی بر آن ها حکومت می کند؛ بلکه فاعلیت او بالذات است و محتاج به ضمیمه ندارد. ذات او سِمَت فاعلیت و غائیت را دارد. حسن و بهاء او موجب آفرینش است، نه غایتی بیرون از ذات او.(2)

نظریه فیض آمد تا بگوید فیض، نوعی ایجادی است که طی آن منشأ ایجاد و موجد الشیء به حال خود باقی می ماند و علی رغم صدور معلول از آن با همه کمالات خود همچنان در وحدت خود ماندگار است. آنچه از او می آید جدای از او نیست و در عین حال خود او هم نیست.(3)

سرانجام مهم ترین انگیزه طرح فیض پاسخ گفتن به این پرسش مهم و مورد بحث این نوشتار است که نحوه و کیفیت پیدایش این عالم از مبدأ اول متعال چگونه بوده است؛ آیا انتشار عالم آفرینش دفعی و به یکباره بوده است یا به ترتیب خاص؟

برآمدن کثرت از وحدت، بنا بر ترتیب خاص که مستلزم واسطه در فیض است، مبنای کاری این بخش از نوشتار می باشد.

مورخان فلسفه، اهل کلام و بسیاری از حکماء یکی از اهداف و ارکان نظریه فیض را تبیین وساطت میان خداوند و خلق او و نیز توضیح نحوه برآمدن کثرت از وحدت ذکر کرده اند.(4)

برهان لزوم واسطه در فیض

از آنجا که فیض و واسطه در فیض، جایگاه ویژه در مباحث حکمت و عرفان دارد، حکیمان و عارفان فراخور فن و زبانشان، با تقریرهای گوناگون به اثبات و لزوم واسطه در فیض پرداخته اند.

1- رحیمیان، سعید، فیض و فاعلیت وجودی، ص226.
2- ابن سینا، حسین، الرساله العرشیه، ص4؛ همو، کتاب المشاعر، ص58، تعلیق هانری کربن.
3- رحیمیان، سعید، فیض و فاعلیت وجودی، ص40-71.
4- همان، ص194.