امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 104

جزء یک معلول (یک صادر، یک مخلوق) صادر نمی شود و حال آنکه عالم هستی پر از کثرات و موجودها و معلول های گوناگون است. جمع میان این دو، گواه وجدانی وجود موجودی واسطه است.

و نیز بر اساس قاعده «لزوم السنخیه بین العله و المعلول» از مبدأ واحد متعالی و کمال مطلق، معلول یگانه با کمال و تعالی صادر می شود؛ لذا کثرات عالم و جسمانیات، نمی توانند اول صادر و اول مخلوق باشند. ناچار از وجود واسطه میانِ ایندو سر هستی.(1)

پس صدور چنین عالمی و رسانیدن فیض از آن مبدأ متعالی، واسطه می خواهد که جنبه ربی و خلقی داشته باشد. این واسطه به طول عمر فیض باید از ابتدا تا انتها - البته اگر انتهایی باشد - مستمر باشد. «الْحُجَّهُ قَبْلَ الْخَلْقِ، وَ مَعَ الْخَلْقِ، وَ بَعْدَ الْخَلْق؛(2) حجت الاهی قبل از خلق و همراه خلق و پس از خلق وجود دارد».

توصیف اولین فیض (ویژگی های نخستین صادر از منظر حکمیان)

پس از بیان چیستی فیض و لزوم واسطه میان مبدأ متعال و جهان آفرینش، لازم است از چیستی ویژگی ها و دیگر معرف های واسطه (نخستین صادر) در پرتو آثار دانشمندان فن، سخن گفته شود و پس از آن، اوصاف «اول ما خلق » و یا «اول ما صدر» از منابع دینی استخراج گردد، تا روشن شود میان این دو مفهوم در مصداق، یگانگی هست یا نه؟

فلوطین در اثولوجیا، نخستین صادر و واسطه در فیض را عقل می داند که مملو از نور و بهاء الهی و سرشار از نیرو است که با تشّبه به خالق هستی، صورت نفس را ابداع می کند.(3)

به نظر فلوطین صادر نخست در حدوث و بقا وابسته به اصل مفیض خویش است:

إنه أبدعه (ای العقل) بانّه نور فمادام ذلک النور؟ مطلعاً علیها فانه یبقی و یدوم؛(4) او

1- سهروردی، شهاب الدین یحیی، هیاکل النور، الهیکل الرابع، ص85 (ثلاث رسایل)؛ دوانی، علی، شواکل الحور (ثلاث رسائل)، ص 181؛ صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج2، ص204؛ همان، الشواهد الربوبیه، ص139-140.
2- کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج1، ص177.
3- افلوطین عندالعرب (اثولوجیا)، ص135-136، ممیز دهم.
4- همان، ص119.