امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 105

(عقل را) ابداع کرد، چون که نور است؛ پس تا زمانی که این تور بر او می تابد، باقی و با دوام است.

کندی «عقل» را به عنوان عالم جدا و مؤثر بر عوالم مادون مطرح کرد که در متن اثولوجیا، عقل به عنوان صادر نخست طرح و این دو مسأله، سنگ بنای طرح عقل به عنوان نخستین صادر نزد فارابی و ابن سینا شد.(1)

نخستین مخلوق که واسطه آفرینش دیگر موجودات است، نزد فارابی عبارت است از جوهری که اصالتاً غیر متجسم است، در ماده قرار ندارد و خود و خدا را تعقل می کند.(2)

ابن سینا تنها «عقل» را شایسته مقام اولین مخلوق می داند و این حقیقت را با حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تأیید می­کند.(3)

فیاض لاهیجی تأیید می کند که اولین صادر عقل و اشرف و همان واسطه است و این صادر نخست را همان واسطه در ایصال فیض می داند و سرانجام این حقیقت را بر حقیقت محمدی، قلم و… تطبیق می کند.(4)

تا اینجا معلوم شد حکمای مشاء، نخستین صادر که واسطه فیض است را همان عقل معرفی نمودند(5) و آن را با برخی نصوص روایی در باب عقل مستند کردند؛(6) اما حکمت متعالیه صدر المتألهین با عنایت بر مسلک عرفا(7) و نیز با توجه به مبنای خود (تشکیک مراتب وجودی، به خلاف مشاء که به تباین وجود میان خلق و خالق قایلند) وجود منبسط را نخستین صادر معرفی کرده است.(8)

1- رحیمیان،سعید، فیض و فاعلیت وجودی، ص97-98.
2- فارابی، ابونصر محمد، آرائ اهل المدینه، ص61.
3- ابن سینا، حسین، رساله در حقیقت وکیفیت سلسله موجودات، ص12-13.
4- فیاض لاهیجی، عبدالرزاق، گوهرمراد، 293 و 294.
5- قونوی، صدرالدین محمد، مفتاح الغیب و شرحه مصباح الانس، ص191.
6- آشتیانی، جلال الدین، مقدمه تمهیدالقواعد، ص78و 83 و 85.
7- قونوی، صدرالدین محمد، مفتاح الغیب و شرحه مصباح الانس، ص191.
8- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیه، ص139 و140.