امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 149

برخوردار بود. تعداد این قبیله و تیره ها از صدها متجاوز می شد. همه گونه اختیار برای رئیس قبیله بود و دیگران متحرک بی اراده ای بیش نبودند.

از نظر اخلاقی و حتی از نظر دینی، آداب و رسومات جاهلی و برخی خرافات همچون شیر مادر با روح آنان آمیخته شده بود؛ برای مثال، مراسم حجی که از حضرت ابراهیم به ارث برده بودند، با راه یافتن خرافات و انحرافات، وسیله ای برای آقایی قریش و کسب درآمد آن ها شد. آیین حضرت موسی و عیسی علیهما السلام در سرزمین آن ها کمتر راه یافته بود.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام اوضاع اعراب قبل از اسلام را چنین بیان می فرمایند:

إِنَّ اللَّهَ [تَعَالَی] بَعَثَ مُحَمَّداً ص نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ وَ أَمِیناً عَلَی التَّنْزِیلِ وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَی شَرِّ دِینٍ وَ فِی شَرِّ دَارٍ مُنِیخُونَ بَینَ حِجَارَهٍ خُشْنٍ وَ حَیاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْکَدِرَ وَ تَأْکُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِکُونَ دِمَاءَکُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَکُمْ الْأَصْنَامُ فِیکُمْ مَنْصُوبَهٌ وَ الْآثَامُ بِکُمْ مَعْصُوبَه؛(1) همانا خداوند، محمد صلی الله علیه و آله و سلم را برای بیم دادن به جهانیان فرستاد و او را امین بر وحی اش قرار داد و شما جماعت عرب، بر بدترین دین بودید و در بدترین خانه ها به سر می بردید و در سنگ لاخ ها زندگی می کردید و در بین مارهای زهردار به سر می بردید و از آب کدر و تیره می آشامیدید و غذای شما از نان سخت بود و خون همدیگر را می ریختید و ارتباط با خویشان را قطع می کردید، و بت ها در میان شما برافراشته، و گناه به شما بسته بود.

البته در میان این عوامل منفی، یک سری عوامل مثبتی در میانشان بود که موجب گسترش اسلام شد. برخی از آن عوامل را باید مربوط به وضع روحی و اخلاقی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و تعالیم عالی اسلام دانست و قسمت دیگر را می توان در آمادگی نسبی ملت عرب و فداکاری گروهی از آنان به حساب آورد.

از طرف دیگر مهم بقا و ادامه روحیه مکتبی و مذهبی مردم و رسیدن به رشد کامل بینش سیاسی و اجتماعی و مذهبی می باشد تا هم در پیشامدها و حوادث روزگار درست تصمیم گیری کنند و موضع گیری ها و حرکاتشان طبق موازین مکتب باشد و هم آداب و رسوم موروثی و تقلید از نیاکان، از ضمیر دلشان ریشه کن شود. تا مبادا در مورد کم فروغ