امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 24

وجوب امام اختلاف نظر است. نصب امام در اندیشه امامیه، واجب علی الله است و یک وجوب کلامی است؛ یعنی بر اساس برهان حکمت الهی می باشد؛ در حالی که در اندیشه اهل سنت - به ویژه اشاعره - نصب امام، واجب علی الناس است؛ یعنی یک وجوب نقلی و به عبارتی وجوب فقهی است.

ج. تعاریف علمای شیعه از امامت

اندیشمندان شیعه امامیه، در تعریف امامت که مهم ترین ویژگی مذهب تشیع اثنا عشری به شمار می آید، از سه شیوه عمده بهره جستند که از آن به گونه های حدیثی، کلامی و فلسفی نام می بریم. در شکل حدیثی، بدون اشاره به تعریف منطقی، تنها به بیان احادیث اهل بیت علیهم السلام به ویژه کلام امام رضا علیه السلام در تبیین جایگاه امامت استناد می شود. البته بیشتر به بیان صفات و شرایط امام و مقام امامت تکیه شده است؛ نظیر فیض کاشانی(1) شیخ حر عاملی،(2) و برخی علمای دیگر.

شیوه دوم، شیوه کلامی است که بیشتر متکلمان از آن پیروی کرده اند. با الهام گیری از احادیث ائمه علیهم السلام تعریفی مشهور ارائه شده که نظیر آن را می توان در تعاریف اهل سنت مثل عضد الدین ایجی،(3)

سعد الدین تفتازانی،(4)

و غیره مشاهده کرد و آن عبارت است از: «الامامه رئاسه عامه فی امور الدنیا و الدین». قدیمی ترین منبعی که این تعریف در آن وجود دارد، تألیفات سید مرتضی در قرن پنجم هجری است. بسیاری از متکلمان شیعه بعد از سید مرتضی نیز همین رویه را ادامه دادند؛ نظیر خواجه نصیرالدین طوسی(5)

ابن میثم بحرانی(6)

علامه حلی(7)

و ... شیوه سوم، گونه فلسفی با ژرف اندیشی بیشتر می باشد که

1- فیض کاشانی، الوافی، ج3، ص482.
2- حر عاملی، الفصول المهمه فی اصول الامۀ، ج1، ص385.
3- ایجی، عضد الدین، شرح مواقف، ج8، ص376.
4- تفتازانی، سعد الدین، شرح المقاصدفی علم الکلام، ج2، ص272.
5- طوسی، خواجه نصیر الدین، تلخیص المحصل، ص426.
6- بحرانی، ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص 72.
7- حلی، حسن بن یوسف، الالفین، ص12.