امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 25

تعریف مشهور را برنمی تابد و آن را قاصر از بیان حقیقت امام می داند. مثل علامه طباطبایی(1) و شهید مطهری(2) گرچه اتفاق نظری در این شیوه دیده نمی شود. آن ها بر عناصر «خلافت الهی»، «ولایت مطلقه»، «منصب الهی» و «انسان کامل» بودن امام تکیه دارند.(3)

شاید بتوان علت این ناهمگونی ظاهری را در ارائه تعریف مبنای علمی و فضای حاکم بر آن برهه زمان، عالمان امامیه دانست. اندیشمندانی با صبغه حدیثی سخن امام معصوم علیه السلام را گویاترین کلام در تبیین جایگاه امامت می دانند. علمایی که بیشتر با عامه در تعامل بوده اند و اهتمام زیادی برای به رسمیت شناساندن شیعه امامیه داشته اند؛ از مفاهیم مورد اتفاق آنان بهره جسته اند. در این تعریف، کمترین خواسته ها از امام مورد توجه قرار گرفته است؛ اما در دوران هایی که شیعیان توانستند حکومت های مستقلی تشکیل دهند، پرده های تقیه را در نوردیدند و آزادی عمل در اختیار علما قرار گرفت، سایر شئون و ویژگی های امام در تعریف امامت لحاظ شد.(4)

د. دیدگاه حکیم عبدالرزاق لاهیجی

مرحوم عبدالرزاق لاهیجی، متکلم شیعی در قرن یازدهم - که دقت او در تحلیل تاریخی مسائل کلامی، کم نظیر است - تشابه ظاهری تعاریف شیعه و سنّی از امامت را معمایی تلقی کرده که باید حل شود؛ زیرا در باطن این تشابه، اختلاف بین و غیر قابل جمعی وجود دارد.

بیان لاهیجی و تحلیل و احتجاج بر مدعای وی، تعریف امامت نزد شیعه را

روشن تر می کند. وی می نویسد:

و از عجایب امور، آن است که تعریف مذکور [ریاست عامه مسلمانان در امور دنیا و

1- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ج1، ص264.
2- مطهری، مرتضی، امامت و رهبری، ص167.
3- چگینی، رسول و محمدمهدی، گونه شناسی تعریف امامت در دیدگاه اندیشمندان شیعه، فصلنامه اندیشه دینی، شماره 46، ص106 (با دخل و تصرف).
4- همان.