امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 31

را به عهده بگیرد».(1)

ابن فارس می گوید: «خلافت از آن رو خلافت نامیده شده که شخص دوم پس از شخص اول می آید و در جای او می نشیند».(2)

ابن منظور نیز می گوید: «خَلَفَهُ یخْلُفُهُ» یعنی جانشینش شد... «خَلَفَ فلانٌ فلاناً» یعنی فلانی، جانشین فلان شد. «اِسْتَخْلَفَهُ» یعنی او را جاشنین خود قرار داد. «الخلیفه» کسی است که به جای شخصی پیش از خودش می نشیند. جمع خلیفه، خلائف است.(3)

زمخشری در کشاف در این زمینه می گوید:

خلیفه به کسی گویند که جانشین شخص غیر از خودش شود و در جای او قرار گیرد.(4)

راغب اصفهانی در مفردات الفاظ القرآن می گوید:

خلافت به معنای جانشینی از دیگری یا نیابت از دیگری و غیر است که یا غایب شده یا مرده و یا ناتون از انجام کار است و یا عظمت و مجد و علو او موجب انتخاب جانشین می شود؛ چنانکه پروردگار از اولیای خود خلیفه بر می گزیند. جمع خلیفه، خلائف و خلفاء است.(5)

اما در برخی از آیات قرآن کریم، الفاظ «خلائف» و «خلفاء» که جمع «خلیفه» می باشند به همین معنای لغوی استعمال شده است؛ برای مثال در سوره اعراف آمده است: «جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ»؛(6) شما را پس از قوم نوح، جانشینان ایشان قرار داد». یا در سوره مریم می فرماید: «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاهَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ یلْقَوْنَ غَیا»؛(7) پس بعد از آن ها فرزندانی جانشینشان شدند که نماز را ضایع و شهوات را پیروی

1- ابن اثیر، نهایه اللغه، ماده خلف.
2- ابن فارس، احمد، معجم مقایس اللغه، ص304.
3- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج15، ص107.
4- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، ج1، ص19.
5- راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ماده خلف، ص294.
6- اعراف: 69.
7- مریم: 59.