امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 32

کردند؛ پس به زودی به سزای گمراهی می رسند».

قرآن کریم در جای دیگر می فرماید: «وَ هُوَ الَّذی جَعَلَ اللَّیلَ وَ النَّهارَ خِلْفَهً لِمَنْ أَرادَ أَنْ یذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً؛(1) و اوست که شب و روز را برای هرکس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاس گزاری نماید، جانشین یکدیگر قرار داد». و یا در بعضی از بیانات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز لفظ «خلیفه» در معنای لغوی به کار رفته، است؛ مانند این که پیامبر اکرم فرمودند: «...اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِی اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِی اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِی؛ بار خدایا خلفا و جانشینان مرا مورد رحمت خویش قرار ده» این جمله را سه بار تکرار فرمودند. عرضه داشتند: «ای رسول خدا! خلفای شما کیانند؟» فرمودند: « الَّذِینَ یأْتُونَ مِنْ بَعْدِی، یرْوُونَ حَدِیثِی وَ سُنَّتِی...؛(2) آن کسانی که بعد از من می آیند و حدیث و سنّت مرا بازگو می کنند...».(3)

به نظر می رسد، اصل معنای خلافت، نشستن چیزی جای دیگری است. غالباً الفاظ، در ابتدا برای موارد حسی وضع شده و استعمال می شدند؛ ولی به تدریج در مفاهیم اعتباری و معنوی، مورد استفاده قرار گرفته می شدند. خلافت نیز نخست برای جانشینی حسی وضع شده، سپس در امور اعتباری به کار رفته است؛ یعنی کسی که مقام اعتباری دارد، کسی را جانشین خود می کند. در اینجا دیگر وحدت مکان لزومی ندارد؛ اما مسأله اختلاف زمان مطرح است. گاهی نیز از این وسیع تر در نظر گرفته می شود و خلافت در امور حقیقی معنوی به کار می رود؛ مانند مقام خداوند، متعال در مورد خداوند نمی توان گفت: زمانی مقامی داشته و سپس آن را به دیگری واگذار کرده است. در اینجا یک نوع رابطه تکوینی ویژه میان خدا و برخی مخلوقات وجود دارد؛ مخلوقاتی که مقامشان چندان عالی است که گویی در مرز مقام وجوبی قرار گرفته اند؛ چنانکه در دعا آمده است: «لَا فَرْقَ بَینَکَ وَ بَینَهَا إِلَّا أَنَّهُمْ عِبَادُک»(4) کارهایی که خدا انجام می دهد، از آنان سر می زند؛ با این فرق که

1- فرقان: 62.
2- صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، ص375؛ هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس هلالی، ج1، ص18.
3- عسکری، سید مرتضی، نقش ائمه در احیای دین، ج2، ص168.
4- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج95، ص393.