امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 33

خداوند استقلالاً و آن ها ظِلاً انجام می دهند، در مورد اینان، تعبیر می شود خلیفه خدایند.(1)

2. خلیفه در اصطلاح مسلمانان

ما در اسلام نام گذاری هایی داریم که در زمان خود پیامبر انجام شده است؛ این نام ها را یا شخص پیامبر انتخاب کرده، یا از جانب خداوند نام گذاری شده و پیامبر آن را تبلیغ کرده اند. این گونه نام گذاری ها را «مصطلحات اسلامی و «مصطلحات شرعی»(2) نامیده اند؛ یعنی اصطلاحات یا نام هایی که به وسیله شرع و شارع انتخاب شده است. اما یک دسته از نام ها را مسلمان ها یا علمای اسلام وضع کرده اند که آن ها را «مصطلحات متشرّعه» یا «مصطلحات مسلمین» نامیده اند. خلیفه در مفهوم کنونی آن (حاکم و زمامدار مسلمانان) یک نام گذاری شرعی نیست؛ یعنی این لفظ در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر این معنا قرار داده نشده است؛ بلکه پیروان خلفا هستند که چنین نام گذاری کرده اند. اینان در ابتدای امر کسی را که پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای زمامداری انتخاب کردند «خلیفه الرسول» و بعدها به اختصار «خلیفه» نامیدند. گاهی نیز برخی پیروان مکتب خلفا از حاکم و سلطان وقت به «خلیفه الله» تعبیر نموده، اصطلاح خلیفه را مختصر شده آن قلمداد می کردند.

3. خلیفه در اصطلاح اسلامی

مفهوم «خلافت» در قرآن یکی از مفاهیم مهم و کلیدی است. خلافت به معنای جانشینی است و استخلاف، سنتی از سنت های الهی است و در چندین آیه از آیات قران به این مسئله اشاره شده است. از جمله: (بقره: 30، انعام: 165، اعراف: 69، 74، 179، یونس: 14 و 73، نحل: 62، نور 55، فاطر: 39، ص:26، حدید:7). در بین این آیات دو آیه از جایگاه ویژه برخوردارند، چون در برگیرنده موضوع خلافت در قرآن است؛ یکی آیه 30 سوره بقره و دیگری آیه 26 سوره ص. خداوند در این دو آیه از نوع خاصی از جعل خلیفه خبر می دهد. در اینجا آیه 30 بقره را به طور مختصر یادآور می شویم؛ آنجا که می فرماید: {وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَهِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَهً قالُوا أَ تَجْعَلُ فیها مَنْ یفْسِدُ ...} یعنی