امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 9

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم) اختلافات فکری و اعتقادی جدی میان اهل سنت و شیعیان به وجود آمده است. این امر، از ابتدای اسلام یعنی پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم پدیدار شد و کسی از اندیشمندان مسلمان - چه شیعه و چه اهل سنت - آن را انکار نمی کند. این نزاع، در طول حیات اسلام به فراخور زمان وجود داشته است. مناظرات ائمه علیهم السلام و اصحاب گرامی آنان و همین طور مناظرات عالمان دین از زمان غیبت کبرا تا زمان حال ادامه داشته و دارد؛ لذا نمی توان زمان خاص و محدوده خاصی برای آن مطرح کرد. براین اساس، بخشی از آثار علمی علمای بزرگ شیعه و سنّی، به بحث امامت و خلافت به طور کلی، و امامت خاصه به طور ویژه اختصاص یافته است. بیشترین سهم را در این زمینه متکلمان به عهده داشته اند؛ هرچند اهمیت بحث به گونه ای بود که برخی مفسران، یا حدیث شناسنان و حتی مورخان، در این زمینه سکوت نکردند و داوری ها و تحلیل هایی ارائه نمودند.

3. فراوانی منابع و متفاوت بودن نگاه ها

ادعا نداریم آنچه در این نوشتار آمده، کاملاً بدیع بوده و در هیچ کتابی نیامده است؛ بلکه هدف این بود که متناسب با زمان و رشد عقلانی بشر، با نگاه مجدد و جدیدی به مبانی و ادله، اعم از ادله عقلی و نقلی (قرآن - روایات) که در مورد امامت وجود دارد بنگریم و افق های جدیدی برای بحث و گفت وگوی علمی فراهم آوریم، تا در یک فضای علمی و بدور از هرگونه تعصب و غرض ورزی، به یک نتیجه خوب و فهم دقیق تر و جامع برای نقشه راه زندگی آینده دست یابیم. سعی مؤلف بر این بود از دانش و تجربۀ گذشتگان به ویژه متکلمانی که در این زمینه قلم زدند بهره گیرد و از آثار برزگانی چون شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی گرفته تا علامه حلی، خواجه نصیر الدین، فاضل مقداد، عبدالرزاق لاهیجی، و آثار متاخرین مثل علامه عبدالحسین امینی، علامه شوشتری، علامه طباطبائی، شهید مطهری و... استفاده کند.

آنچه در این نوشتار آوردیم خوشه چینی از خرمن علمای بزرگ بوده است. برخی منابع مهم در این زمینه عبارتند از:

اوائل المقالات، اثر محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)؛ رساله فی معنی المولی، اثر محمد بن