امامت (1): سیری در مبانی و مسایل کلامی امامت عامه صفحه 94

نظام العالم و هو المهدی الموعود فی آخرالزمان؛(1) خاتم انبیا، کسی است که نبوت به او ختم شده است. آن، یک نفر بیشتر نیست و آن شخص، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است و هم چنین خاتم ولایت، کسی است که تمام مقامات را پیموده و به اعلی درجه کمال رسیده باشد و با مرگ او، نظام عالم مختل می شود و آن فرد، مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف در آخرالزمان است.

آقای عبدالرزاق کاشانی همان دیدگاه سید حیدر آملی را در ختم ولایت مقیده تأیید می کند؛ زیرا او همانند سید حیدر، مصداق خاتم ولایت مقیده را امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فرزند امام حسن عسکری علیه السلام می داند. مؤید این مطلب آن است که سید حیدر آملی در کتاب جامع الاسرار می گوید: «القطب و المعصوم او القطب و الامام لفظان مترادفان صادقان علی شخص واحد و هو خلیفه الله»(2) یعنی ولایت خاصه یا مقیده انسان کاملی است که در اصطلاح متصوفه قطب الاقطاب و در اصطلاح قرآن امام بر حق و در اصطلاح علم کلام و عقاید شیعه معصوم نامیده می شود.

چهار. ولایت عطایی و ولایت کسبی، ولایت عام و خاص

این تقسیم بندی ولایت ظاهراً از ناحیه قیصری است. او ولایت را به دو قسم عطایی و کسبی تقسیم کرده، ولایت عطایی را برخلاف کسبی، محصول جذبه و کشش خداوند می داند؛ در صورتی که در ولایت کسبی، مجاهده بر جذبه تقدم دارد. دارندگان ولایت عطایی، محبوبان و صاحبان ولایت کسبی، محبّان نامیده می شوند. محبوبان از محبّان کامل ترند و از اینان اند که به مقام قطبی می رسند.(3) قیصری در این زمینه می گوید:

«ولایت از (ولی) است به معنای نزدیک بودن. دوست را به این دلیل ولی می گویند که به دوستش نزدیک است. در اصطلاح عرفا، عبارت است از قرب و نزدیکی به خدای سبحان این قرب، بر دو قسم است: عام و خاص؛ ولایت عام و فراگیر، شامل همه کسانی است که به خداوند ایمان آورده، عمل صالح انجام می دهند. در قرآن کریم آمده است:

1- کاشانی، عبدالرزاق، معجم الصطلاحات الصوفیه، ص175.
2- آملی، سید حیدر، جامع الاسرار، ص233.
3- یثربی، یحیی، فلسفه امامت، ص156.