اصول دین و وسیله النجاه صفحه 19

نمی گویی: اِن عَلِمَ اللهُ وَاِن قَدَر؛ یعنی: اگر خدا بداند و یا اگر بتواند.

و به همین نکته واضح که مطابق عقل و فطرت است، امام صادق† تذکر فرموده اند در جواب بُکَیرِ بن اَعیَن که سوال کرد: علم پروردگار مثل مشیت است و حقیقت هر دو یکی است یا مختلف اند (یعنی علم قدیم و ازلی و مشیت و اراده حادث؟) حضرت فرمودند:

علم مانند مشیت نیست. می گویی: این کار را می کنم ان شاء الله. و نمی گویی: اگر خدا بداند (اِن عَلِمَ الله). پس گفتار تو که می گویی: اِن شَاءَ الله، دلیل است که خدا نخواسته، و چون بخواهد می شود.

علم خدا قبل از مشیت است!(1)

و این جملۀ کوتاه صادره از امام† درس هایی است از تفسیر قرآن کریم که در آیات بسیار خداوند در قرآن کریم مشیت و اراده خود را به خود نسبت داده و کلمات ظرف زمان و شرط را مانند «إِذَا» ظرفیه و «إِنْ» و «لَو» شرطیه در اوّل فعل ماضی شاءَ و أََرَادَ در آورده و فرموده: «إِذَا شَاءَ» یا «إِذَا أَرَادَ» و «إِنْ أَرَادَ» و «لَوْ شَاءَ» و «لَوْ أَرَدْنَا» یا در اوّل فعل مستقبل آورده؛ مانند: «إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُم» و «إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُم» و «مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ» و امثال این ها، و در هیچ یک از این آیات کریمه نمی توان به جای شاء و أراد، عَلِمَ و قَدَرَ را ذکر نمود، چنان که واضح است.

سایر مطالب مربوط به این بحث را در مستدرک سفینه در لغت «رود» شرح داده ام.(2) و نیز شرح داده ام که در آیات کریمه خداوند نفی اراده و مشیت را در بعضی موارد به خود نسبت داده، ولی هیچ گاه در این موارد نفی علم و قدرت صحیح نیست؛ مثل آیات شریفه:

]لَا یُریِدُ بِکُمُ العُسْرَ[؛(3)

]وَمَا اللهُ یُریِدُ ظُلماً[؛(4)

]لَم یُرِدِ اللهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُم[؛(5)

1- التوحید، ص146، ح16 (باب 11)؛ بحارالأنوار، ج4، ص144، ح15 (باب چهارم از ابواب الصفات از کتاب التوحید).
2- مستدرک سفینه البحار، ج4، ص243 252 (ماده: رود).
3- البقره (2)، آیه 185: احکام مشکل را خداوند از میان شما برداشته است.
4- آل عمران (3)، آیه 108: هرگز خداوند اراده ستم به کسی نخواهد کرد.
5- المائده (5)، آیه 41: خدا نخواسته دل هایشان را از پلیدی کفر و نادانی پاک گرداند.