1- پس یونس گمان کرد که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت. سوره انبیاء /87.
2- تفسیر قرطبی 11/331.
3- تفسیر قرطبی 15/181.
4- احکام القرآن ابن العربی 4/1626.
5- تفسیر قرطبی 9/166.
6- صدوق در من لا یحضر، چنان که در پانوشت شماره 2 ص 50 این کتاب آمده است - م.
7- شیخ صدوق، در کتاب امالی /92، مجلس 22 ضمن حدیث شماره 3 تعدادی از این گونه اخبار را که از راویان جمهور مسلمین روایت شده آورده و همچنین آنچه را که در ردّ این اخبار از امام صادق علیه السلام نقل شده ذکر کرده است.
درهم شکسته است و اگر التزام به این احادیث خوب نیست، تناقضی که او میان احادیث احساس می کند، از ضعف بصیرت اوست.
فصل 7
خبری هم که در باره خواب پیامبر صلی الله علیه و آله از نماز بامداد روایت شد،(1) از
ص:117
1- کلینی در «الکافی» 3/294 ح9 و صدوق در الفقیه 1/233 ح 1031 از سعید اعرج نقل کرد، که گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: خدای تبارک و تعالی پیامبر صلی الله علیه و آله را برای نماز صبح تا بر آمدن خورشید در خواب داشت... تا آخر حدیث. در صحیح مسلم و بخاری با اسناد به ابی هریره، از لفظ صحیح مسلم 1/ 254 باب قضاء الصلاه الفائته) چنین آمده: شبی با پیامبر صلی الله علیه و آله در مکانی خوابیدم تا طلوع آفتاب خوابمان برد، بامدادان، حضرت فرمود: هر کدام بر مرکب خود سوار شوید و از این سرزمین فرار کنید چرا که این جا، جایگاه شیطان است. ابو هریره گوید: ما چنین کردیم. آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله آب خواست و وضو گرفت و دو سجده به جای آورد، سپس نماز بر پا شد و نماز صبح را خواند. علامه سیّد شرف الدین در باره این حدیث، نکات ارزشمندی گفته است که ما به منظور تکمیل فایده، برخی از آنها را می آوریم: 1 - جمهور علمای مسلمین از ویژگیهای پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نوشته اند که چشمهایش می خوابید امّا دلش نمی خوابید، و اخبار صحیح آنها در این باره صراحت دارد، و این از نشانه های پیامبری و علایم اسلام است. بنابراین، ممکن نیست به سبب خوابیدن، نماز بامدادش فوت شود، زیرا اگر چشمش بخوابد، قلبش از هرگونه غفلتی در امان است به ویژه از پروردگارش، و خواب، چه سبک و چه سنگین او را از واجباتش باز نمی دارد. یک بار در نماز شب قبل از نماز وتر خوابید، یکی از همسرانش گفت: یا رسول اللّه پیش از وتر می خوابی؟ فرمود: چشمم می خوابد امّا دلم نمی خوابد، منظورش این بود که به خاطر اشتیاقش به نماز وَتر از فوت آن در امان است، بیداری دلش باعث توجّه اوست، دیده اش در خواب است و دلش بیدار و به نماز وترش نگران است. وقتی که در خواب پیش از نماز وتر حالش چنین باشد، در خواب پیش از نماز صبح چه حالتی خواهد داشت؟ 2 - چنان که در صحیح مسلم آمده، ابو هریره به صراحت گفته است که این داستان برای رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی اتّفاق افتاد که از جنگ خیبر بر می گشت. حال، ابوهریره، چگونه ادّعای حضور در خیبر را دارد، ابوهریره کجا و غزوه خیبر کجا؟ با این که به اتّفاق اهل علم و اجماعِ اهل اخبار، ابوهریره پس از خروج پیامبر صلی الله علیه و آله از غزوه خیبر اسلام آورده است. 3 - ابو هریره در این حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آلهنقل کرده که هر کدام مرکب خود را سوار شوید و بروید که این جا جایگاه شیطان است. و ما هم این کار را کردیم. با این که معلوم است که هرگز شیطان به پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک نمی شود، و نیز همه مردم می دانند که ابو هریره در آن زمان برای سیر کردن شکمش چیزی نداشته مرکبش کجا بوده که گفته باشد ما هم این کار را کردیم!؟ 4 - در این حدیث آمده: پیامبر صلی الله علیه و آله آب خواست و وضو گرفت، سپس دو سجده کرد و نماز صبح را خواند، حال نماز صبح که قضای فوت شده بود لیکن برای دو سجده توجیهی و محلّی از اعراب نمی شناسیم. 5 - پیامبر صلی الله علیه و آله آن روز در لشکری متشکل از هزار و ششصد نفر بود که دویست نفر مردان سوار کار بودند و ممکن نیست که همگی در خواب بمانند و حتی یکی هم وقت نماز بیدار نشود و بر فرضی که خودشان بیدار نشوند، از شیهه دویست اسب و پا به زمین زدنهایشان در طلب علوفه هنگام صبح باید بیدار می شدند، پس این سکوت مرگبار که همه انسانها و حیوانات آنجا را فرا گرفته بود از کجا بود؟ و شاید این از خوارق عادات ابو هریره بوده است! «ابو هریره/108 - 114».
جنس خبرِ سهو آن حضرت در نماز و از اخبار آحادی است که موجب علم نمی شود ودلیلی برای عمل به آن وجود ندارد و اگر کسی به آن عمل کند، به گمان اعتماد کرده است، نَه به یقین و ما، در گذشته، نظیر این را به اندازه ای که نیازی به اعاده در این باب نباشد، بیان کردیم، با این که این مطلب، شاملِ خلافِ چیزی است که عموم مسلمانان بر آن هستند، زیرا هیچ گروهی در این اختلاف ندارند که هر کس نماز واجبش فوت شود، هر وقت که به یادش آید باید قضای آن را انجام دهد، چه در شب باشد و چه در روز، مشروط به این که وقت ادای نمازِ واجب تنگ نباشد.
وقتی که اقامه نماز واجب، قبل از قضای نمازی که (همان روز) فوت شده بر انسان حرام باشد، خواندن نوافل، پیش از قضای نمازی که فوت