رهبران بزرگ صفحه 21

دست به کارهای ننگین و خلاف زده‌اند و با اینکه از عواقب شوم و نتایج نکبت بار اعمال خود با خبر بوده‌اند، بر اثر طغیان شهوات، هیجان غرایز سرکش و یا عادات غلط، مرتکب آن شده‌اند؛ حتی تذکرات و پند و اندرزهای بعدی هم نتوانسته‌اند از تکرار آن جلوگیری کنند. در مقابل افرادی را می‌شناسیم که اطلاع زیادی از مسائل اخلاقی و نتایج و عواقب آن ندارند، اما به خاطر سلامت نفس، اعتدال غرایز و یا عادات خوب، به ور ذاتی به نیکی‌ها گرایش دارند و از بدی گریزانند. این حقیقتی غیر قابل انکار است.

اشتباه نشود، زیرا نمی‌توان تأثیر علم را در بهبود اخلاق نادیده گرفت، 10 چرا که هستند کسانی که تعلیمات صحیح، مایه تربیت اخلاقی آنها شده، ولی آن چنان هم نیست که هر کس خوب و بد را دانست آدم خوبی شود و هر آدم بدی به خاطر نادانی بد باشد!

کسانی که اخلاق را به طور مطلق، نتیجه علم می‌دانند، تنها نیمی از شخصیّت انسان را شناخته‌اند و تصور کرده‌اند که شخصیّت انسان منحصراً یک شخصیّت عقلانی است و زمام حکومت کشور وجود ما تنها در دست عقل است؛ در حالی که قسمت مهمی از شخصیّت انسان (و در بعضی قسمت اعظم!) را همان غرایز (حبّ ذات، میل به کمال، استخدام دیگران، حس انتقام، ترس، غضب و امیال و علاقه‌های گوناگون به مال، مقام، جمال و ...) تشکیل می‌دهد 11

در حقیقت اگر عقل را به عنوان قوه قانونگزار مجلس کشور وجود خود تصور کنیم، غرایز و امیال در حکم قوه مجریه است، اما نه یک قوه مجریّه مطیع و راضی به حدود اختیارات خود! این قوه مجریه بسیار