رهبران بزرگ صفحه 61

زبان، رنگ پریدگی و لرزش دستی را که در هنگام انجام کارهای بد در خود احساس می‌کند، بر اثر فعالیت وجدان است.

شاید ما نتوانیم برای وجدان تعریف جامعی- جز از راه همین آثار- پیدا کنیم، زیرا وجدان هم مانند سایر نیروهای درونی ما (مانند: روح حقیقت مرموزی دارد که تنها آن را از راه آثارش می‌توان شناخت.)

ممکن است که حقیقت وجدان- که جزء سرشت آدمی است- جلوه‌ای از عشق به کمال و فرار از نقصان باشد. اما آنچه که مسلّم است این است که چنین نیرویی با چنان آثار درخشانی در نهاد آدمی وجود دارد.

2- اختلاف درجات وجدان

شکی نیست که انسان‌ها از نظر قدرت وجدان، یکسان نیستند.

افراد بسیاری دیدهشده‌اند که به ظاهر در شرایط مساوی پرورش یافته‌اند (مانند: محیط زندگی، سن و مقدار معلومات) اما از نظر قدرت و ضعف وجدان متفاوتند. یعنی در برابر پیش آمدهای گوناگونی که با وجدان ارتباط دارد، عکس‌العمل‌های مختلفی نشان می‌دهند. 6

حقیقت این است که حکومت وجدان همانند حکومت‌های خودمان لایق و نالایق، ضعیف و قوی و با کفایت و بی کفایت دارد، از یک طرف اشخاصی هستند که از مشاهده چشم‌های گریان یک کودک یتیم یا سیلی خوردن یک مظلوم به شدت ناراحت می‌شوند و اگر خودشان مرتکب یک ستم کوچکی شوند مدت‌ها در فکر هستند و هرگز فراموش نمی‌کنند. از طرف دیگر افرادی را می‌شناسیم که از مشاهده جسد خونین بی گناهی که به دست جنایتکاری نقش بر زمین