رهبران بزرگ صفحه 63

بسیار اتفاق افتاده که طرفداران دو مسلک (اعم از دانشمندان، مخترعان، نویسندگان، سیاستمداران، ارتش و ...) در برابر یکدیگر صف آرایی می‌کنند. جنگ‌های سرد و گرم شروع می‌شود. ممکن است عده زیادی از طرفین ایمان واقعی به هیچ یک از این دو مسلک نداشته باشند و تنها شرایط زندگی و منافع شخصی، آنها را به همایت یکی از دو طرف وا داشته باشد، ولی به طور مسلم در میان صفوف هر دو طرف، افرادی یافت می‌شوند که به مسلک خود ایمان دارند و به همین دلیل به حمایت آن برخاسته و از آن دفاع می‌کنند.

بدیهی است که وقتی طرفین به جان هم می‌افتند، به کشتن و نابود کردن یکدیگر افتخار می‌کنند و چنین به نظر می‌رسد که نه تنها وجدان هر دو طرف هم از این عمل راضی است، بلکه به خود می‌بالند و این اعمال را قدمی در راه خدمت به جهان بشریت می‌دانند! در حقیقت وجدان این دو گروه در دو راه متناقض سیر می‌کند و دو حکم مخالف یکدیگر صادر می‌نماید و به همین دلیل وجدان هر دو آسوده است.

چرا چنین جریانی پیش آمده؟ برای اینکه وجدان هر یک تابع تشخیص عقل اوست و به طور مسلم عقل و فکر یکی از طرفین (یا هر دو) دچار اشتباه شده، اما همین اشتباه فکری، وجدان را هم- که یک قدرت اجرایی است- به گمراهی کشانیده است!

4- رابطه وجدان با آداب و رسوم

وضع محیط و آداب و رسوم نیز نقش مهمی در قضاوت وجدان دارد.