رهبران بزرگ صفحه 72

منفی است، زیرا همان طور که قبلًا گفته شد، وجدان جنبه تعلیمی ندارد، بلکه باید در قضاوت‌های خود از تشخیص عقل استفاده کند، به همین جهت اگر عقل در تشخیص مطالب، دچار گمراهی و اشتباه شود، وجدان نیز به تبع آن گمراه خواهد شد، با این حال چگونه وجدان می‌تواند در مورد حقایقی که عقل از درک آن عاجز است ما را راهنمایی کند؟! پاسخ سئوال‌های دوم و سوم نیز منفی است، زیرا باید مربی، جهت تأثیر گذاری، وجود کامل‌تری نسبت به ما داشته باشد و با روحیات و اخلاق ممتاز خود در اعماق وجود ما نفوذ کند.

روشن است که این کار از وجدان ساخته نیست. همچنین وجدان نیز ناچار است که در تشخیص اخلاق نیک و بد، متکی به تشخیص عقل باشد و از این رو امکان همه گونه گمراهی درباره او می‌رود. با این حال چگونه می‌تواند رهبر اخلاق شود؟

این هم مسلّم است که وجدان، قانونگزار نیست، بلکه تنها یک قدرت اجرایی است که همیشه به دنبال قوانین به رسمیت شناخته شده عقل و فکر انسان، قدم بر می‌دارد و یا اینکه شبیه یک قاضی است که باید هنگام قضاوت، طبق قوانین و مقررات تدوین شده قبلی، حکم کند. با توجه به آنچه که در بحث لزوم بعثت و نقش پیامبران در موضوعات تعلیم، تربیت و قانونگزاری گفتیم و مقایسه دقیق آن با آنچه در باره حدود فعالیت و تأثیر وجدان گفته شد، به خوبی روشن می‌شود که وجدان نیم تواند، در هیچ یک از این سه قسمت، جانشین بعثت پیامبران باشد. ولی باید متذکر شد که وجدان با مذهب یک وجه مشترک دارد و آن موضوع «نظارت در اعمال و رفتار»