رهبران بزرگ صفحه 73

ماست که در تربیت و اصلاح عمل انسان مؤثر است. اما ما ثابت می‌کنیم که فعالیت وجدان در این قسمت، بسیار ضعیف‌تر از تأثیر و نفوذ مذهب است.

مقایسه نظارت وجدان و مذهب با یکدیگر

اشاره

جای انکار نیست که وجدان برای بشر، یک نیروی مراقبت درونی محسوب می‌شود. از این جهت می‌توان نام آن را پیامبر باطنی گذارد!

و یکی از آثار مهم ایمان به خدا و تعلیمات مذهبی، به وجود آوردن چنین حالتی است.

ولی اگر وجدان به اساس ایمان و تعلیمات مذهبی متکی نباشد، این وظیفه را به طور ناقص و نارسا انجام می‌دهد، در حالی که اعتقادات مذهبی آن را به صورت کامل‌تری انجام خواهند داد.

توضیح اینکه: اگر چه ممکن است که در پاره‌ای از موارد نظارت و مراقبت دائمی وجدان انسان را از انجام کارهای خلاف و تجاوز به حقوق دگران باز دارد، ولی هنگامی که آن را با مراقبت و نظارت اعتقادات مذهبی و تعلیمات پیامبران مقایسه کنیم، متوجه خواهیم شد که به دلایل زیر بسیار ناچیز است:

1- وجدان ضمانت اجرایی کافی ندارد

وجدان در برابر کسانی که از فرمان او سرپیچی می‌کنند، کاری جز سرزنش و ملامت از او ساخته نیست. درست است که گاهی این سرزنش‌ها در افرادی که وجدان فوق‌العاده قوی دارند و جنایت هولناکی مرتکب شده‌اند، به اندازه‌ای شدید است که ممکن است آنها را دیوانه یا بیمار کند تا آنجا که برای رهایی از شکنجه و فشار