رهبران بزرگ صفحه 76

اجرایی وجدان قابل مقایسه با قدرت اجرایی ایمان و عقاید مذهبی نیست.

2- امکان گمراه شدن وجدان

همانطور که در ضمن مقدمات این بحث اشاره شد، وجدان ممکن است بر اثر اشتباهات فکری گمارده شود، زیرا به یک مبدأ تضمین شده متکی نیست و به همین دلیل با اختلاف محیطها و عادات و رسوم تغییرپذیر است.

در حالی که ایمان به خدا و تعالیم پیامبران- که مصونیت آنها از اشتباه و گمراهی از ناحیه خداوند تضمین شده- هیچیک از این عیوب را ندارد. آنها نه تنها تحت تأثیر محیطهای آلوده واقع نمی‌شوند بلکه باعث سازندگی محیطها- به شهادت تاریخ- می‌شدند.

3- امکان فریب خوردن وجدان

همانطور که بیان شد فرار از چنگال وجدان کار مشکلی نیست.

بسیارند آنهایی که وجدان خود را فریب می‌دهند و به روی آن سرپوش می‌گذارند، اما هیچ آدم با ایمانی حتی خیال این را هم نمی‌کند که خدا را می‌توان با سفسطه‌ها و استدلالات غلط و ساختگی فریب داد و از مجازاتش فرار کرد. خلاصه اینکه به غیر از راه حقیقت، درستکاری صداقت نمی‌توان به او نزدیک شد و از چنگال مجازاتش رهایی یافت. هر کسی تصور کند که می‌تواند خدا را فریب دهد در حقیقت خودش را فریب داده است. وجدان از این نظر نیز با عقاید مذهبی قابل مقایسه نیست.

4- نظارت وجدان جنبه عمومی ندارد

در بالا اشاره شد که باید در بحثهای اجتماعی همه با اکثریت اجتماع را در نظر گرفت و موضوعاتی را که برای افراد معدودی مفید