رهبران بزرگ صفحه 77

و مؤثر است نمی‌تواند به عنوان یک اصل اساسی اجتماعی مورد قبول واقع شود

از طرفی روشن است که اکثر مردم در بیشتر اجتماعات از یک وجدان قوی و مؤثر- که بتواند در اعمال و رفتار آنها اثر قاب توجهی (به مقدار تأثیر عقاید مذهبی) بگذرد برخوردار نیستند و اگر عقاید مذهبی نتواند آنها را وادار به انجام وظیفه کند، به طریق اولی نیروی وجدان نمی‌تواند این کار را انجام دهد و پرورش آن چنان وجدان مؤثری هم در آنها جنبه بحث درباره اجتماعی که مردمش از هر نظر رشید، تربیت یافته و از یک وجدان محکم برخوردار باشند یک بحث خیالی بیش نیست. توسعه وحشتناک جنایات، مخصوصاً در ممالکی که از تمدن کنونی سهم بیشتری دارند و آمار حیرت آور مفاسد آنها شاهد گویای این مطلب است.

ولی ایمان به خدا و عقاید مذهبی می‌تواند به صورت یک عامل عمومی و جهانی باشد و تا آنجا که ممکن است پیروان خود را از آلودگیها و تبهکاری‌ها حفظ نماید، در حالی که موضوع وجدان (وجدان قوی و مؤثر) بیشتر جنبه خصوصی دارد.

مثلًا: اگر پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌خواست آن قوم را از چنگال فساد اخلاقی، پراکندگی، قتل، جنایت، ... بوسیله تربیت و پرورش وجدان نجات دهد، مسلماً ممکن نبود، ولی به شهادت تاریخ از راه توجه دادن مردم به سوی خدا و تعلیمات آسمانی- که از طریق وحی دریافته بود- آن چنان تحول عظیمی بوجود آورد که تمام تاریخ نویسان جهان به عنوان یک فصل بزرگ و برجسته تاریخ بشری از آن