رهبران بزرگ صفحه 79

ایمان و مذهب بسیار کمتر و ضعیف‌تر می‌باشد.

وجدان قوی را می‌توان به یک رفیق صمیمی و پاکدامنی تشبیه کرد که همیشه با انسان همراه است و از هر گونه پند و اندرزی مضایقه نمی‌کند. بدیهی است چنین رفیقی نصیب همه کس نمی‌شود. آنها هم که دارند همه در قبول اندرزهای این دوست صمیمی و دلسوز یکسان نیستند. از این گذشته ممکن است احیاناً این رفیق صمیمی را فریب داده و کلاه گذاشت. به علاوه اندرزهای او ضامن اجرایی قابل توجهی ندارد و سرانجام هرگز نفوذ و تأثیر آن را نمی‌توان با تأثیر ایمان به خدا و عقاید صحیح و مذهبی مقایسه کرد(1)

دو ایراد قابل توجه

اشاره

1- ممکن است کسی بگوید: اگر وجدان نمی‌تواند صد در صد مفاسد اخلاقی و اجتماعی را ریشه کن سازد و انسان‌ها را به یک زندگی صحیح و خالی از هر گونه خلافکاری سوق دهد، مذاهب هم تا کنون نتوانسته‌اند چنین کاری را انجام دهند و به اصطلاح یک مدینه فاضله انسانی به وجود آورند. پس این ایراد تنها متوجه وجدان نیست، بلکه گریبانگیر مذاهب هم می‌باشد.

پاسخ: منظور ما بحثهایی که درباره نارسایی‌های وجدان (از نظر نظارت و کنترل اجتماع) کردیم این نبود که بگوییم: مذاهب در هر

1- لامارتین- شاعر و فیلسوف معروف فرانسوی- می‌نویسد:« وجدان بدون خدا مانند دادگاهی بدون قاضی است!»