معرفت نبی و امام صفحه 242

می گویند منظور از اولوالامر، اجماع اهل حلّ و عقد است و چون قائل به عصمت اجماع هستند پس اطاعت آن را به طور مطلق واجب دانستهاند. در آن بحث اشکالاتی بر این سخن داشتیم که نیازی به تکرار دیده نمی شود.

و برخی از علمای عامّه اولوالامر را والیان امر و خلفای رسول خدا دانستهاند ولی چون ظلم و ستم را از آنها روا می دانند، اطاعت آنها را فقط در صورتی لازم می دانند که بر خلاف دستورات الهی و نبوی نباشد.

و نیز از کتب روایی عامّه نقل کردیم که روایات رسیده از طریق عامّه هم در این زمینه مختلف است. برخی اطاعت هر خلیفهای را اعمّ از ظالم و عادل واجب دانسته و برخی فقط اطاعت خلفای عدل را واجب دانسته است. و از این میان زمخشری یکی از علمای بزرگ عامّه و از مفسّرین قرآن در تفسیر آیه مورد بحث می گوید :

من کان ظالماً من ذریّتک، لا یناله استخلافی و عهدی الیه بالامامه. و انّما ینال من کان عادلاً بریئاً من الظلم. و قالوا: فی هذا دلیل علی أنّ الفاسق لا یصلح للامامه. و کیف یصلح لها من لا یجوز حکمه و شهادته و لا تجب و لا تقبل خبره و لا یقدّم للصلاه؟! و کان أبوحنیفه (ره) یفتی سّراً بوجوب نصره زید بن علیّ - رضوان الله علیهما - حمل المال الیه و الخروج معه علی اللّصّ المتغلّب المتسمی بالامام و الخلیفه کالدّوانیقی و أشباهه. و قالت له امرأه : أشرت علی ابنی بالخروج مع ابراهیم و محمد ابنی عبدالله بن الحسن حتّی قتل. فقال: لیتنی مکان ابنک. و کان یقول فی المنصور و أشیاعه: لو أرادوا بناء مسجد و أرادونی علی عدّ أجره لما فعلت. و عن ابن عیینه: لا یکون الظالم اماماً قطّ. و کیف یجوز نصب الظالم للامامه و الامام انّما هو لکفّ الظلَمَه؟ فاذا نصب من کان ظالماً فی نفسه، فقد جاء المثل السائر: من استرعی الذئب ظلم (1) .

یعنی: کسی که از دودمان تو ظالم و ستمکار باشد، خلافت و امامت به او