معرفت نبی و امام صفحه 98

پیامدها و مشکلاتی را به دنبال دارد؛ تا جایی که گفته شده: «بیشتر علمای صاحب نظر برآنند که وجه اعجاز در قرآن از لحاظ بلاغت است ولی تفصیل آن بر آنها دشوارشده و بر حکم ذوق متمایل گشتهاند.» (1)

یعنی گرایش به تحلیلهای سلیقهای و ذوقی نتیجه انکارناپذیر این نوع تلّقی است. و در همین ارتباط است که پیامد نادرست دیگر در این موضوع به بار می آید. بدین معنا که فصحا و بُلغا در برخورد با پارهای از آیات قرآن و به کارگیری سلیقه های ادبی، ناچار به طبقهبندی آیات شده برخی را فصیح و برخی را غیرفصیح و برخی را فصیحتر دانستهاند. تا جایی که شاعری به خود اجازه می دهد و می گوید :

در کلام حیّ سبحانی که وحی منزل است کی بود تبّت یدا مانند یا أرض ابلعی

و یا حدّاقل اینکه کلمات و عبارات قرآن را به فصیح و فصیحتر تقسیم نموده و در این زمینه سخنها را ندهاند. (2)

به هر حال با اندکی دقّت می توان دریافت که موضوع فصاحت و بلاغت آنقدر که گفته می شود نمی تواند مبنای اعجاز و تحدّی قرآن قرار گرفته باشد که از جمله دلایل روشن آن عبارت است از :

1. قرآن خود چنین ادّعایی ندارد و آنجا که این کتاب الهی در آیاتی درخواست ارائه مجموعهای مثل خود الاسراء [(17)/ 88] یا همانند سورهای البقره [(2)/ 23] یا ده سوره مانند آن هود [(11)/ 13] را از معارضان نموده است، به هیچ وجه حتّی به اشاره روی جهت فصاحت و بلاغت تأکید نکرده است، اگرچه این جهت نیز در تحدّی قرآن مورد نظر است. و با اندک دقّت به نظر می رسد این جهت نظر کسانی بوده که از دید ادبی و اعجاز لفظی به قرآن می نگریستهاند و ترکیب و تألیف صوریِ زیبا و موزون قرآن آنان را به حدّی به خود جلب نموده که هماوردخواهی قرآن را به حوزه فصاحت و بلاغت کشانیده و گهگاه آن را در همین محدوده متوقّف نمودهاند.