اهل بیت علیهم السلام در تفاسیر اهل سنت جلد 2 صفحه 303

نخست، روشن ساختن مفاد واژگان و عبارت ها (بیان معانی)، دوم پرده برداشتن از مراد جدی خداوند از واژگان و عبارت های قرآن (کشف مدلول ها) و سوم پی بردن و کشف هدف و مقصدی که خداوند از انتقال این مرادهای جدی درنظر داشته است (کشف مقاصد)؛ مثلاً در آیات ناظر به ویژگی های بهشت و جهنم و یا ملائکه، مفسر باید ابتدا مفاهیم واژگان و عبارت ها را در زبان عربی و کاربرد عرفی زمان نزول روشن سازد. در مرحله دوم، باید به کشف این نکته بپردازد که آیا خداوند نیز از این واژه ها و عبارت ها همان معانی را مد نظر داشته است و در مرحله سوم، در پی یافتن این موضوع باشد که هدف خداوند از بیان این ویژگی ها چیست و چه مقصدی را در نظر داشته است؟

نکته دیگر در این تعریف به کار گرفتن واژه «بیان» درباره معانی، و «کشف» در مورد مدالیل و مقاصد است. در واقع، هر یک از این دو واژه برای این دو مرحله تناسب کامل دارند؛ زیرا مفسر در مرحله نخست با توجه به کاربردهای عرفی و لغوی، معانی را بیان می کند، ولی در دو مرحله بعد، باید حقیقت را کشف نماید.

چنانکه روشن شد، این تعریف افزون بر نکته های مثبت تعریف راغب اصفهانی، امتیازهای دیگری نیز داشت؛ از آن جمله توجه به مرحله سوم تفسیر، به کارگیری مناسب واژه های بیان و کشف، و تفکیک دو مرحله بیان معانی و کشف مقاصد و مدالیل. ولی به نظر می رسد در این تعریف نیز واژگان معانی و مدالیل، برای بیان مقصود، دقیق نیستند. چه بسا بهتر بود هریک از واژه های مدالیل و معانی به جای دیگری به کار می رفت، زیرا واژه مدالیل با مفاد استعمالی و واژه معانی با مراد جدی تناسب بیشتری دارد؛ افزون بر آنکه اشاره ای به روش تفسیر و روشمند بودن آن نشده و گویا به روشن بودن آن اکتفا شده است.

تعریف پیشنهادی

با توجه به آنچه گذشت، بهتر است تفسیر این گونه تعریف شود:

«بیان مفاد استعمالی آیات قرآن و کشف مراد خداوند و مقاصد الهی از آن بر مبنای قواعد ادبیات عرب و اصول محاوره عقلایی».(1)