اهل بیت علیهم السلام در تفاسیر اهل سنت جلد 2 صفحه 544

تعریف برگزیده

با توجه به موارد مختلف تقیه و نیز با عنایت به اشکالات تعریف های یاد شده به نظر می رسد تعریف زیر بتواند تعریف جامع و مانعی از تقیه باشد:

«التقیه اخفاء الحق عن الغیر و اظهار خلافه لمصلحه اقوی؛ تقیه، مخفی نمودن حق از دیگران یا اظهار خلاف آن به جهت مصلحتی است که مهم تر از مصلحت اظهار آن باشد».

دو عبارت اخفای حق و اظهار خلاف، علاوه بر هر دو قسم تقیه کتمانی و اظهاری، تقیه مداراتی را نیز شامل می شوند. همچنین کلمه «غیر» کسی را که از او تقیه می شود (متقی منه) عام فرض می کند که شامل مخالفان کفار و موافقان خواهد شد.

اما کلمه «مصلحت» که نقطه ثقل این تعریف و ارتباط دهنده بین معنای لغوی و اصطلاحی تقیه است گاهی به معنای جلب منفعت و گاهی به معنای حفظ و جلوگیری از ضرر است که جلوگیری از ضرر، موارد عمده تقیه را در بر می گیرد. در حقیقت ارتباط بین معنای لغوی و اصطلاحی تقیه در این موارد برقرار می شود و در این صورت است که مصلحت، معنایی مرادف دفع مفسده پیدا می کند.

البته اگر کسی این ترادف را قبول نکند، می تواند در این تعریف، قید «دفع مفسده» را نیز اضافه نماید. همچنین ضرر ممکن است شخصی باشد؛ یعنی ضررهای جانی، مالی و عرضی مربوط به تقیه یا غیرشخصی که مراد از آن، ضررهای وارد به دین و مذهب یا مسلمانان و مؤمنان است.

جلب منفعت نیز گاهی شخصی است و گاهی غیرشخصی که در اینجا اصطلاحاً از آن به منفعت نوعیه یاد می کنیم.

تقیه چه از لحاظ لغت و چه از نظر آرای متشرعه، شامل جلب منافع شخصی نمی گردد، زیرا متبادر از لغت حفظ و صیانت نگه داری امر موجود است و حرکت به سوی منفعت و تلاش برای جلب منفعتی که هنوز حاصل نشده است، نمی تواند مصداق حفظ باشد.

همچنین از نظر شرع و متشرعه، تلاش برای جلب منافع شخصی با زیر پا گذاشتن احکام شرعی یا اخفای آنها با توجه به گستردگی و نامحدود بودن این منافع موجب نابودی دین و دین داران می شود.

اما منظور از منافع نوعیه، منافعی همانند حفظ وحدت بین مسلمانان یا آبرو دادن به دین اسلام یا مذهب است که می توان با کمی مسامحه، این موارد را در لغت حفظ و صیانت از