اهل بیت علیهم السلام در تفاسیر اهل سنت جلد 2 صفحه 555

العرب صدقت أن لها الفضل علی العجم وصدقت قریش ان لها الفضل علی العرب لان محمداً صلی الله علیه و آله منهما، ان لنا اهل البیت الفضل علی قریش لان محمداً صلی الله علیه و آله منّا فکهذا اصحبنا اذا لم تعلم کیف اصحبنا. قال: فظننت انه اراد ان یسمع من فی البیت.(1)

وجود اختناق موجود نه تنها امنیت مالی و جانی شیعیان را به خطر می افکند، بلکه ادای شهادت و نقل حدیث آنان را نیز با دشواری همراه می ساخت. درچنین شرایطی نه تنها برای شیعیان، بلکه برای هر کسی که می خواست به نحوی از علی علیه السلام و اهل بیت او سخنی بر زبان جاری سازد، رعایت تقیه امری الزامی بود؛ مثلاً چنان که تاریخ نشان می دهد حس بصری از علی علیه السلام با کنیه ابو زینب یاد می نمود. از شعبی که بزرگ محدثان اعراق بود اقراری به این مضمون بر جای مانده که «از دست آل علی علیه السلام چه کنیم. اگر بخواهیم آنها را دوست بداریم به دست خلفا کشته می شویم و اگر بخواهیم دشمنی بورزیم در قیامت داخل آتش می گردیم».(2)

وقتی بزرگان اهل سنت در اظهار دوستی نسبت به حضرت علی علیه السلام با چنین مشکلاتی درگیر بوده اند تکلیف شیعیان مشخص است. بنابراین در این شرایط، یاران اهل بیت جز آنکه اعتقادات خود را مخفی سازند و مطابق فرهنگ و رسومات اهل سنت زندگی کنند یا در مجالس درس به گونه آنان فتوی دهند چاره ای در مقابل خود نمی دیدند؛ چنانکه امام صادق علیه السلام رسماً به ابان بن تغلب اجازه داد که در مسجد بنشیند و با استفاده از فقه و معالم دینی اهل سنت به مراجعان پاسخ دهد.(3)

باید یادآوری کرد که رخصت تقیه پس از رحلت صادقین علیه السلام نیز ادامه یافت. چنانکه در قرن های چهارم و پنجم هجری برخی از دانشمندان شیعه، در پوشش علمای اهل سنت زندگی می کردند و در عین حال، حافظ مکتب و مواریث مذهب تشیع بوده اند. سیوطی در مورد شیخ طوسی می نویسد:

«او به بغداد آمد و فقه شافعی آموخت و در آن است - اد شد، سپس ملازم - ت شیخ مفی - د را

1- (1) طبقات ابن سعد، ج 5، صص 219-220؛ الخوارزمی، مقتل الحسین، ج 2، ص 27، فصل 11.
2- (2) محمد بن عقیل، النصایح الکافیه، ص 197.
3- (3) اختیار الرجال، رقم 602.