مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن صفحه 116

در خارج باشد و علت تجربه ما بشود. حال اگر بخواهیم تجارب دینی را حسی بدانیم، باید معتقد باشیم که متعلقات یا علل همه آن تجربه ها در واقع وجود دارند و چون نمی شود به چنین نتیجه ای ملتزم شد، ناچاریم تعریفی جامع و فراگیر برای تجربه دینی ارائه دهیم (1) (تعریف فراطبیعی).

این دیدگاه هرچند هرگونه حس و امر طبیعی را در تجربه دینی مردود دانسته، مبنای آن را آموزه های دین می داند؛ اما یک اشکال اساسی دارد و آن برداشت فاعل و تجربه گر است؛ یعنی اگر فاعل (گزارش دهنده تجربه)، تجربه خود را به علت فراطبیعی مستند بداند، آن تجربه دینی است و اگر به علت فوق طبیعی مستند نداند، دینی نیست؛ در نتیجه همه تجارب دینی، معلول باورها و ذهنیت افراد خواهد بود و معلوم نیست مصداقی برای آنها وجود داشته باشد, و این یک امر روان شناختی است که به ذهنیت افراد مستند می باشد؛ از این رو تجربه دینی واقع نمایی خود را از دست می دهد؛ در حالی که وحی امری واقعی و حقیقی است. (2)

4- عرفان گرایی

«استیس» (1967م) از طرفداران تجربه عرفانی است، و هر تجربه عرفانی را تجربه دینی نیز می داند. وی همه عرفان ها را دینی می داند؛ نه به این معنا که هر عارفی باید پیرو یکی از ادیان رسمی جهان باشد؛ یعنی لازم نیست عارف به معتقدات دینی سر بسپارد؛ بلکه عارف کسی است که حال عرفانی را آزموده باشد. (3)

عرفان گراها تجربه های عارفان و پیامبران را از یک گوهر می دانند. این دیدگاه

1- (1) . تجربه دینی، ص24.
2- (2) . همان، ص25.
3- (3) . استیس، عرفان و فلسفه، ص22-29.