مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن صفحه 117

را می شود در آثار نویسندگانی چون «ویلیام جیمز (1842-1910م) ریچارد بل و مونتگمری وات و دورمنگهام» یافت. (1) برخی دانشمندان مسلمان نیز از وحی باعنوان تجربه دینی سخن گفته اند. اقبال لاهوری به شناخت دین با رویکرد تجربی می نگرد. وی با وصف «وحی» به «خودآگاهی باطنی»، هسته مشترک آن را با دیگر تجربه های دینی و باطنی یکی می داند. باور وی چنین است: «پیغمبری را، می توان همچون نوعی از خودآگاهی باطنی تعریف کرد» (2) و نیز تصریح می کند: «تجربه باطنی از لحاظ کیفیت، تفاوتی با تجربه پیغمبرانه ندارد». (3)

«محمد آرکون» ضمن اشاره به تجربی بودن وحی، آن را به تعالیم بودا و کنفسیوس نیز تعمیم می دهد. (4)

برخی دیگر بر تجربی بودن وحی و نبوت تأکید دارند و معتقد به گسترش این تجربه به پس از پیامبرند:

پیامبری... نوعی تجربه و کشف خواهد بود. پیامبر هم انسان است. دین خلاصه و عصاره تجربه های فردی و جمعی او است. اکنون در عصر غیبت پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم باید تجربه های درونی و بیرونی او گسترش یابد. (5)

یادآوری:

مجموع این دیدگاه ها به دو بخش کلی تقسیم پذیرند:

-ذات گرایی: همه تجارب دینی اعم از عارفان و پیامبران یک ماهیت دارد و

1- (1) . عقل و اعتقاد دینی، ص53 و عمر ابراهیم رضوان، آراء المستشرقین حول القرآن الکریم، ص238.
2- (2) . احیای فکر دینی در اسلام، ص144.
3- (3) . همان، ص146.
4- (4) . محمد آرکون، الفکر الاسلامی، نقد و اجتهاد، ص84 و محمد مهدی خلجی، آرا و اندیشه های دکتر محمد آرکون، ص147.
5- (5) . عبدالکریم سروش، بسط تجربه نبوی، ص10، 21 و 25.