مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن صفحه 287

نازل شده و بار دوم بر وجوه (قرائت) مانند «مالک و مَلِک، سراط و صراط و امثال آن» نازل شده باشد. (1)

این پاسخ مبتنی بر پذیرش روایات نزول قرآن بر هفت حرف یا هفت قرائت است که بحث درباره محتوای آن بسیار پیچیده و از نظر سند نیز اشکالات بسیاری به آن شده است. (2)

به همین جهت نزول دوباره «سوره حمد» صحیح نیست و شاید منظور این باشد که جبرئیل افزون بر آغاز بعثت-که سوره حمد را نازل کرده-بار دیگر در مدینه، هنگام تغییر قبله نازل شده و به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خبر داده که سوره فاتحه، از واجبات مهم در نماز است؛ همچنان که در مکه بوده است. و برخی گمان کرده اند، سوره حمد بار دیگر نازل شده یا قرائت دیگری بر آن حضرت خوانده است که در مکه نخوانده بود و این همان توهم دوباره نزول است. (3)

ازاین رو بسیاری از مفسران آن را نقل نکرده اند یا چنین مضمونی را با تعبیر «قیل» (4) یا «یقال» (5) و مانند آن آورده اند.

2- آیه 113 سوره توبه

(ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ وَ لَوْ کانُوا أُولِی قُرْبی مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِیمِ).

1- (1) . الاتقان.
2- (2) . البیان فی تفسیر القرآن، ص252 و سیدرضا مؤدب، نزول قرآن و رؤیای هفت حرف، ص20-90 و ص160-180.
3- (3) . سیوطی، الاتقان.
4- (4) . مجمع البیان.
5- (5) . تفسیر القرآن العظیم.