- مقدمه 1
- کلیات 4
- فصل اول: کلیات و مفاهیم 4
- مفهوم شناسی 10
- 1- وحی در لغت 10
- 2- وحی در اصطلاح 15
- واژگان مرتبط با وحی (ساختار معناشناسی وحی در قرآن) 19
- 1- واژگان بیان کننده رابطه گفتاری وحی 22
- الف) قول 22
- بررسی اقسام واژگان 22
- ب) کلام 23
- ج) قصّ و قصص 26
- د) نبأ 28
- ه) ندا 29
- 2- واژگان مبین بیرونی و غیر نفسانی بودن وحی 31
- الف) نزول 31
- اشاره 31
- ب) اتیان و ایتاء 32
- ج) مجیء 33
- د) القاء و تلقی 35
- الف) قرائت 38
- ب) تلاوت 38
- اشاره 38
- 3- واژگان دال بر نزول لفظی قرآن 38
- ج) ترتیل 39
- اشاره 44
- فصل دوم: امکان و اقسام وحی 44
- منکران وحی رسالی 45
- 1- مشرکان و مخالفان پیامبران الهی 45
- امکان وحی 45
- 2- عقل گرایان 46
- 3- تجربه گرایان 47
- اشاره 48
- نقد و بررسی دیدگاه ها 48
- 1- اثبات وجود روح 48
- اشاره 50
- الف) برهان استمرار 50
- 2- برهان فلسفی بر اثبات وجود روح 50
- ب) خودآگاهی انسان 51
- 3- شواهد علمی و تجربی 52
- الف) خواب های راستین 52
- ب) اسپری تیسم و ارتباط با ارواح 53
- ج) خواب های مغناطیسی (هیپنوتیسم) 54
- 4- شواهد قرآنی 56
- نقدی بر دیدگاه عقل گرایان 57
- منشأ انکار وحی 59
- اقسام وحی 60
- اشاره 61
- کاربردهای مختلف وحی در قرآن 61
- 1- وحی به زمین 61
- 2- وحی به آسمان (القای تکوینی) 62
- 3- وحی به زنبور عسل (الهام غریزی) 63
- 4- وحی به فرشتگان 64
- 5- وحی به شیاطین یا القای وسوسه های شیطانی 64
- 6- وحی به مادر موسی (الهام قلبی) 65
- 7- وحی به حواریون 66
- 9- وحی به معنای اشاره 67
- 8- وحی به ائمه (وحی تأییدی یا تسدیدی) 67
- 10- وحی رسالی 68
- اقسام وحی رسالی 71
- 1- سخن گفتن مستقیم با خدا 71
- اشاره 71
- 2- سخن گفتن خدا با پیامبر از پس پرده 73
- 3- ارسال فرشته 74
- وحی گفتاری و وحی افعالی 76
- 1- وحی گفتاری (زبانی) 76
- اشاره 76
- 2- وحی افعالی 77
- اشاره 80
- اسرارآمیز بودن 80
- فصل سوم: حقیقت و ویژگی های وحی 80
- وحی، علم حضوری و صیانت از خطا 81
- رابطه دوسویه (گفت وگو و ارتباط ماورای مادی بین دو ذات متفاوت) 81
- وحی و تعلیم و تعلّم 82
- وحی و دریافت قلبی 83
- خارج از اختیار بودن 84
- ساختار خاص وحی رسالی 85
- اشاره 85
- بررسی پیک وحی در ساختار وحی 86
- وحی و جنسیت 87
- محتوای مختلف وحی 88
- متنوع بودن 91
- 2- عقل و خرد 92
- اشاره 92
- 1- حواس و تجربه 92
- وحی، برترین منبع معرفت 92
- منابع معرفت 92
- 3- تاریخ 93
- 4- فطرت (وجدان و شعور باطن) 93
- 6- وحی 94
- 5- کشف و شهود 94
- فصل چهارم: رابطه وحی با رؤیا 97
- اشاره 97
- جایگاه رؤیا در زندگی انسان 97
- رؤیای صادقه، نخستین نشانه نبوت 100
- رؤیا و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) 101
- تفاوت های رؤیای صادقه با وحی 107
- شباهت های رؤیای صادقه با وحی 107
- مفهوم شناسی 110
- فصل پنجم: وحی و تجربه دینی 110
- اشاره 110
- زمینه ها 112
- اشاره 113
- 1- احساس گرایانه 113
- دیدگاه ها 113
- 2- ادراک و تجربه حسی 114
- 3- تجربه دینی امر فرا حسی 115
- 4- عرفان گرایی 116
- 1- نبوت، انتخاب و موهبت الهی 120
- اشاره 120
- قرآن و تجربه دینی 120
- 2- دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن 122
- تجربه عرفانی یا دینی (و تفاوت آن با وحی) 124
- اشاره 130
- فصل ششم: وحی در ادیان (یهود و مسیحیت) 130
- اشاره 131
- وحی در اندیشه یهود 131
- 2- اقسام وحی و کلام الهی 133
- 1- واژه شناسی وحی 133
- 4- روح القدس 135
- 3- روح خداوند 135
- 5- فرشته وحی 136
- 6- شرایط و حدود وحی و نبوت 137
- 7- نبوت زن 138
- حقیقت وحی از دیدگاه مسیحیت 140
- اشاره 140
- 1- کاتولیک (وحی و پیام) 140
- 2- پروتستان (وحی و فعل) 141
- اشاره 143
- عهد جدید یا کتاب های رسمی مسیحیت و وحی 143
- 1- انجیل های چهارگانه 145
- 2- وحیانی بودن عهد جدید 146
- اشاره 152
- فصل هفتم: خطاناپذیری وحی 152
- سلامت وحی 153
- ب) قاعده لطف 154
- 1- دلایل عقلی 154
- دلایل سلامت و خطاناپذیری وحی 154
- الف) وحی و علم حضوری 154
- 2- دلایل نقلی 156
- الف) آیات قرآن 156
- ب) روایات 158
- 3- دیدگاه های دانشمندان اسلامی 159
- 1- داستان ورقه بن نوفل 161
- شبهات سلامت وحی 161
- اشاره 161
- 2- افسانه غرانیق (آیات شیطانی) 168
- فصل هشتم: الهی بودن متن وحی و بررسی شبهات مصادر وحی 185
- اشاره 185
- الهی بودن متن قرآن 187
- یگانگی مصدر وحی 192
- 1- دلایل 192
- الف) معجزه بودن قرآن و تحدی 192
- اشاره 192
- اشاره 192
- ب) امّی بودن پیامبر (صلی الله علیه و آله) 194
- ج) تفاوت سخنان پیامبر و قرآن 197
- 2- شواهد و قرینه ها 198
- یکم) دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن 198
- الف) شواهد و مدعیات کلی 198
- اشاره 198
- سوم) پیامبر مفسر قرآن، نه مصدر قرآن 203
- دوم) توبیخ ها و سرزنش ها 203
- چهارم) اعتراف سخن سرایان عرب 204
- پنجم) سیره شخصی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن 205
- ششم) تأخیر وحی 206
- هفتم) واژه قل 207
- دوم) عربی بودن 208
- ب) شواهد الهی بودن الفاظ قرآن 208
- اشاره 208
- یکم) اعجاز در فصاحت و بلاغت 208
- سوم) قرائت 210
- چهارم) تلاوت 211
- پنجم) ترتیل 212
- ششم) کلام الهی 213
- هفتم) کتاب 214
- اشاره 215
- بررسی مصادر ادعایی وحی 215
- 1- اجمالی از شبهات عصر رسالت 216
- الف) منشأ قرآن؛ یهود، نصارا و دیگر ادیان 218
- 2- شبهات خاورشناسان 218
- اشاره 218
- ب) محمد، مصدر قرآن 228
- ج) نبوغ اجتماعی 237
- د) وحی، رهاورد صرع و جنون پیامبر 239
- اشاره 248
- فصل نهم: فترت وحی 248
- فترت سه ساله در آغاز بعثت 248
- روایات فترت 250
- اشاره 250
- 1- روایاتی که مدت نزول قرآن را در مکه هشت سال می داند 256
- 2- روایاتی که مدت نزول قرآن را در مکه سیزده سال می دانند 256
- بررسی مدلول روایات 258
- 1- پیش از سوره ضحی 260
- اشاره 260
- فترت های دیگر وحی 260
- 2- پیش از سوره کهف 263
- 3- سوره مدثر 266
- 4- در میان سوره مریم 268
- امکان انقطاع وحی 269
- اشاره 277
- انواع نزول 277
- فصل دهم: وحدت یا تکرار وحی برای هر آیه و سوره و «رابطه آن با نزول قرآن بر هفت حرف» 277
- تکرار یا یکبارگی نزول وحی های قرآنی (آیات و سوره ها) 286
- 1- سوره فاتحه 286
- اشاره 286
- 2- آیه 113 سوره توبه 287
- اشاره 290
- 3- نزول قرآن بر یک یا هفت حرف 290
- احادیث «سبعه احرف» و جایگاه آن 290
- 1- تناقض روایات اهل سنت با شیعه 297
- 2- تناقض محتوایی در احادیث سبعه احرف 298
- 3- نبود دیدگاه واحد در میان اهل سنت در مفاد روایات 299
- رابطه قرائات و سبعه احرف 304
- فهرست منابع 316
درباره مرجع ضمیر «هو» اگرچه اختلاف وجود دارد، از دیدگاه بیشتر مفسران، قرآن کریم است؛ چراکه این کتاب آسمانی معجزه الهی به شمار می رود و بهترین و بزرگ ترین خبرهای پیشینیان در آن آمده است. (1)
آیه سوم سوره تحریم از آیاتی است که در آن واژه نبأ مفهوم وحی را می رساند. توضیح این که پیامبر اسلام به یکی از همسران خود (حفصه) (2) مطلبی را در پرده گفت و خواست آن را فاش نسازد؛ اما او آن را نزد عایشه فاش نمود. خداوند متعال نیز پیامبرش را آگاه کرد. آن حضرت به همسرش (حفصه) گفت که تو اسرار را فاش ساخته ای. حفصه شگفت زده شد و گفت: «من انبأک هذا»؛ چه کسی به تو خبر داد؟ «قالَ: نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ»؛ 3 گفت: خدای دانا و آگاه مرا با خبر ساخت.
روشن است که خداوند پیامبر خود را از طریق وحی آگاه نموده است و علت کاربرد واژه نبأ نیز همان مفهوم خبر بودن آن و ویژگی های خاص و نهفته در واژه نبأ است.
همچنین است آیه چهارم سوره قمر.
ه) ندا
بلندشدن و ظهور صدا را «ندا» گویند و بر صدای تنها نیز اطلاق شده است. (3)
1- (1) . المیزان، ج17، و مجمع البیان، ج8، ص376.
2- (2) . درباره شأن نزول آیات آغازین سوره تحریم همچنین این که کدام یک از همسران پیامبر در این جریان بوده اند روایات مختلفی وجود دارد؛ به تفاسیر روایی و بحث روایی المیزان، ج19 مراجعه شود.
3- (4) . مفردات، ماده «ندا»، ص796. برخی نیز مانند فیومی در المصباح المنیر و احمد بن فارس در مقائیس اللغه ندا را از باب «تجمع» می دانند؛ چراکه در ندا خطاب وجود دارد و لازمه خطاب نیز تجمع می باشد. ر. ک: التحقیق فی کلمات القرآن، ج12، ص70.