- مقدمه 1
- کلیات 4
- فصل اول: کلیات و مفاهیم 4
- مفهوم شناسی 10
- 1- وحی در لغت 10
- 2- وحی در اصطلاح 15
- واژگان مرتبط با وحی (ساختار معناشناسی وحی در قرآن) 19
- 1- واژگان بیان کننده رابطه گفتاری وحی 22
- الف) قول 22
- بررسی اقسام واژگان 22
- ب) کلام 23
- ج) قصّ و قصص 26
- د) نبأ 28
- ه) ندا 29
- 2- واژگان مبین بیرونی و غیر نفسانی بودن وحی 31
- اشاره 31
- الف) نزول 31
- ب) اتیان و ایتاء 32
- ج) مجیء 33
- د) القاء و تلقی 35
- الف) قرائت 38
- 3- واژگان دال بر نزول لفظی قرآن 38
- ب) تلاوت 38
- اشاره 38
- ج) ترتیل 39
- اشاره 44
- فصل دوم: امکان و اقسام وحی 44
- منکران وحی رسالی 45
- 1- مشرکان و مخالفان پیامبران الهی 45
- امکان وحی 45
- 2- عقل گرایان 46
- 3- تجربه گرایان 47
- اشاره 48
- 1- اثبات وجود روح 48
- نقد و بررسی دیدگاه ها 48
- 2- برهان فلسفی بر اثبات وجود روح 50
- اشاره 50
- الف) برهان استمرار 50
- ب) خودآگاهی انسان 51
- 3- شواهد علمی و تجربی 52
- الف) خواب های راستین 52
- ب) اسپری تیسم و ارتباط با ارواح 53
- ج) خواب های مغناطیسی (هیپنوتیسم) 54
- 4- شواهد قرآنی 56
- نقدی بر دیدگاه عقل گرایان 57
- منشأ انکار وحی 59
- اقسام وحی 60
- اشاره 61
- کاربردهای مختلف وحی در قرآن 61
- 1- وحی به زمین 61
- 2- وحی به آسمان (القای تکوینی) 62
- 3- وحی به زنبور عسل (الهام غریزی) 63
- 5- وحی به شیاطین یا القای وسوسه های شیطانی 64
- 4- وحی به فرشتگان 64
- 6- وحی به مادر موسی (الهام قلبی) 65
- 7- وحی به حواریون 66
- 9- وحی به معنای اشاره 67
- 8- وحی به ائمه (وحی تأییدی یا تسدیدی) 67
- 10- وحی رسالی 68
- 1- سخن گفتن مستقیم با خدا 71
- اقسام وحی رسالی 71
- اشاره 71
- 2- سخن گفتن خدا با پیامبر از پس پرده 73
- 3- ارسال فرشته 74
- اشاره 76
- 1- وحی گفتاری (زبانی) 76
- وحی گفتاری و وحی افعالی 76
- 2- وحی افعالی 77
- اشاره 80
- فصل سوم: حقیقت و ویژگی های وحی 80
- اسرارآمیز بودن 80
- رابطه دوسویه (گفت وگو و ارتباط ماورای مادی بین دو ذات متفاوت) 81
- وحی، علم حضوری و صیانت از خطا 81
- وحی و تعلیم و تعلّم 82
- وحی و دریافت قلبی 83
- خارج از اختیار بودن 84
- ساختار خاص وحی رسالی 85
- اشاره 85
- بررسی پیک وحی در ساختار وحی 86
- وحی و جنسیت 87
- محتوای مختلف وحی 88
- متنوع بودن 91
- اشاره 92
- 2- عقل و خرد 92
- منابع معرفت 92
- 1- حواس و تجربه 92
- وحی، برترین منبع معرفت 92
- 3- تاریخ 93
- 4- فطرت (وجدان و شعور باطن) 93
- 6- وحی 94
- 5- کشف و شهود 94
- فصل چهارم: رابطه وحی با رؤیا 97
- اشاره 97
- جایگاه رؤیا در زندگی انسان 97
- رؤیای صادقه، نخستین نشانه نبوت 100
- رؤیا و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) 101
- تفاوت های رؤیای صادقه با وحی 107
- شباهت های رؤیای صادقه با وحی 107
- مفهوم شناسی 110
- اشاره 110
- فصل پنجم: وحی و تجربه دینی 110
- زمینه ها 112
- اشاره 113
- 1- احساس گرایانه 113
- دیدگاه ها 113
- 2- ادراک و تجربه حسی 114
- 3- تجربه دینی امر فرا حسی 115
- 4- عرفان گرایی 116
- 1- نبوت، انتخاب و موهبت الهی 120
- اشاره 120
- قرآن و تجربه دینی 120
- 2- دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن 122
- تجربه عرفانی یا دینی (و تفاوت آن با وحی) 124
- اشاره 130
- فصل ششم: وحی در ادیان (یهود و مسیحیت) 130
- وحی در اندیشه یهود 131
- اشاره 131
- 2- اقسام وحی و کلام الهی 133
- 1- واژه شناسی وحی 133
- 4- روح القدس 135
- 3- روح خداوند 135
- 5- فرشته وحی 136
- 6- شرایط و حدود وحی و نبوت 137
- 7- نبوت زن 138
- اشاره 140
- حقیقت وحی از دیدگاه مسیحیت 140
- 1- کاتولیک (وحی و پیام) 140
- 2- پروتستان (وحی و فعل) 141
- اشاره 143
- عهد جدید یا کتاب های رسمی مسیحیت و وحی 143
- 1- انجیل های چهارگانه 145
- 2- وحیانی بودن عهد جدید 146
- اشاره 152
- فصل هفتم: خطاناپذیری وحی 152
- سلامت وحی 153
- ب) قاعده لطف 154
- 1- دلایل عقلی 154
- الف) وحی و علم حضوری 154
- دلایل سلامت و خطاناپذیری وحی 154
- 2- دلایل نقلی 156
- الف) آیات قرآن 156
- ب) روایات 158
- 3- دیدگاه های دانشمندان اسلامی 159
- 1- داستان ورقه بن نوفل 161
- اشاره 161
- شبهات سلامت وحی 161
- 2- افسانه غرانیق (آیات شیطانی) 168
- فصل هشتم: الهی بودن متن وحی و بررسی شبهات مصادر وحی 185
- اشاره 185
- الهی بودن متن قرآن 187
- اشاره 192
- الف) معجزه بودن قرآن و تحدی 192
- اشاره 192
- 1- دلایل 192
- یگانگی مصدر وحی 192
- ب) امّی بودن پیامبر (صلی الله علیه و آله) 194
- ج) تفاوت سخنان پیامبر و قرآن 197
- یکم) دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن 198
- 2- شواهد و قرینه ها 198
- اشاره 198
- الف) شواهد و مدعیات کلی 198
- سوم) پیامبر مفسر قرآن، نه مصدر قرآن 203
- دوم) توبیخ ها و سرزنش ها 203
- چهارم) اعتراف سخن سرایان عرب 204
- پنجم) سیره شخصی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن 205
- ششم) تأخیر وحی 206
- هفتم) واژه قل 207
- یکم) اعجاز در فصاحت و بلاغت 208
- اشاره 208
- دوم) عربی بودن 208
- ب) شواهد الهی بودن الفاظ قرآن 208
- سوم) قرائت 210
- چهارم) تلاوت 211
- پنجم) ترتیل 212
- ششم) کلام الهی 213
- هفتم) کتاب 214
- بررسی مصادر ادعایی وحی 215
- اشاره 215
- 1- اجمالی از شبهات عصر رسالت 216
- الف) منشأ قرآن؛ یهود، نصارا و دیگر ادیان 218
- 2- شبهات خاورشناسان 218
- اشاره 218
- ب) محمد، مصدر قرآن 228
- ج) نبوغ اجتماعی 237
- د) وحی، رهاورد صرع و جنون پیامبر 239
- فترت سه ساله در آغاز بعثت 248
- فصل نهم: فترت وحی 248
- اشاره 248
- روایات فترت 250
- اشاره 250
- 1- روایاتی که مدت نزول قرآن را در مکه هشت سال می داند 256
- 2- روایاتی که مدت نزول قرآن را در مکه سیزده سال می دانند 256
- بررسی مدلول روایات 258
- 1- پیش از سوره ضحی 260
- اشاره 260
- فترت های دیگر وحی 260
- 2- پیش از سوره کهف 263
- 3- سوره مدثر 266
- 4- در میان سوره مریم 268
- امکان انقطاع وحی 269
- انواع نزول 277
- اشاره 277
- فصل دهم: وحدت یا تکرار وحی برای هر آیه و سوره و «رابطه آن با نزول قرآن بر هفت حرف» 277
- 1- سوره فاتحه 286
- اشاره 286
- تکرار یا یکبارگی نزول وحی های قرآنی (آیات و سوره ها) 286
- 2- آیه 113 سوره توبه 287
- اشاره 290
- احادیث «سبعه احرف» و جایگاه آن 290
- 3- نزول قرآن بر یک یا هفت حرف 290
- 1- تناقض روایات اهل سنت با شیعه 297
- 2- تناقض محتوایی در احادیث سبعه احرف 298
- 3- نبود دیدگاه واحد در میان اهل سنت در مفاد روایات 299
- رابطه قرائات و سبعه احرف 304
- فهرست منابع 316
نقد و بررسی دیدگاه ها
اشاره
دیدگاه نخست و نیز دیدگاه تجربه گرایان مبتنی بر ناتوانایی بشر بر ارتباط وحیانی است؛ چراکه او مادی است و با ماده نمی توان با عالم مجرد یا عالم ملکوت و وحی ارتباط برقرار کرد؛ یا این که وحی آزمایش پذیر نیست؛ پس وجود ندارد؛ اما این سخن از دیدگاه قرآن و برهان های فلسفی و حتی شواهد تجربی مردود است؛ زیرا شواهد فراوانی ثابت می کند که انسان دو ساحت دارد: ظاهری مربوط به عالم ماده و باطنی مربوط به روح و عالم تجرد؛ بدین جهت حقیقت انسان ترکیبی از روح و جسم است. از یک طرف با عالم ملکوت و تجرد مرتبط و از سوی دیگر با زمین و ماده پیوند می خورد که شواهد آن بیان می شود.
1- اثبات وجود روح
پاسخ این است که انسان فقط موجود مادی نیست؛ بلکه دو ساحت دارد: جسمی و روحی. اثبات وجود روح و نفس، امری قطعی است که فلاسفه و حتی دانشمندان تجربی و نیز شواهد قرآنی آن را بیان و ثابت کرده اند.
نخستین فلاسفه یونان (1) مسئله نفس را مطرح کرده اند. سقراط و افلاطون از
1- (1) . تاریخ فلسفه گزارش می دهد که 2500 سال قبل، فلاسفه یونان دیدگاه های خاصی درباره نفس داشته اند. برخی تا چهار ساحت برای انسان معتقد بوده اند: «بدن، روح، ذهن و نفس»؛ ولی آن چه از قدیم در میان اندیشمندان مطرح بوده و مشهور و معروف است، دو ساحتی بودن وجود انسان است که از آن به دیدگاه «ثنویت» و دوانگاری نیز تعبیر می شود. از فلاسفه قدیم می شود افراد ذیل را نام برد: «تالس» یا طالس ملطی (546-624 ق. م) قائل به جسم لطیف و باطن بوده است که فنا در آن راه ندارد. (عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، ج2، ص244 و 245 و شرف الدین خراسانی، نخستین فیلسوفان یونان، ص129) انکسیمانس (528-585 ق. م) روح را مانند هوا می داند که مسلط بر بدن و نگه دارنده بدن است. (شهرستانی، همان) پس از وی فیثاغورس (متولد 580 ق. م) که دیدگاه های خود را بر مبانی ریاضی بنا نهاده، نفس آدمی را قبل از اتصال به بدن از تألیفات عددی ابداع شمرده است و بر اساس تجرّد به عالم اصلی متصل می شود (شهرستانی، همان ص266-270). پس از وی انباذقلس (495-435 ق. م) که در زمان حضرت داود می زیسته برای نفس مراتبی قائل بوده است و ائتلاف و محبت را از روح انسان می داند. (همان، ص266-257) نیز دموکریتوس (460-370 ق.4م) نفس و روح را نوع آتش و گرما می داند. افلاطون (427-347 ق. م) از طرفداران سرسخت اصالت روح است و ارسطو (384-368ق. م) نفس را کمال اول برای جسم طبیعی و اصل و مبدأ حیات می داند. (ر. ک: کاپلستون، فردریک، ج1، ص370-375 و 230-240 و شهرستانی، الملل و النحل، ج2، ص240-270)