مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن صفحه 93

می تواند خواص و لوازم اعراض اشیا را به ما بشناساند؛ اما ممیزات ذاتی و فصل مقوم هر یک از آنها-که حقیقت چیزی را به ما می فهماند-با عقل شناخته نمی شود. (1) دست یابی به حقایق معنوی و عرفانی نیز از توانایی عقل خارج است. (2)

آیات فراوانی به این منبع اشاره کرده اند؛ از جمله بقره، آیه 242، آل عمران، آیه 190؛ همچنین می توان به آیاتی مراجعه کرد که واژه های «فؤاد، قلب و لب» در آن به کار رفته است.

3- تاریخ

با تاریخ می توان نقاط تاریک و روشن زندگی انسان ها را شناخت و منبعی برای عبرت و پندگیری است. برخی از آیات آن عبارتند از: حج، آیه 46؛ آل عمران، آیه 137؛ محمد، آیه 10؛ عنکبوت، آیه 20؛ یوسف، آیه 111.

4- فطرت (وجدان و شعور باطن)

فطرت یکی از منابع معرفتی است که در درون جان انسان وجود دارد و با آن می تواند مسائل فراوانی را درک کند. درک موضوعاتی مانند محال بودن اجتماع نقیضین، حسن و قبح اشیا، لذت بردن از زیبایی ها و احساس آرامش و انزجار از بدی ها از این منبع معرفتی سرچشمه می گیرد. (3) قرآن کریم می فرماید:

1- (1) . ابن سینا، تعلیقات، ص34.
2- (2) . صدرالمتألین شیرازی، شرح اصول کافی «کتاب الحجه»، ج2، ص479 و تفسیر القرآن الکریم «تفسیر سوره واقعه»، ج7، ص10.
3- (3) . ادراکات انسان را می توان به دو بخش عمده تقسیم کرد: الف) بخش مربوط به تفکر و اندیشه و ادراکات نظری؛ یعنی آن چه را انسان از راه استدلال و برهان به دست می آورد؛ ب) بخش مربوط به ادراکات بدیهی و ضروی و وجدانی؛ یعنی آن چه را بدون نیاز به دلیل و برهان در اختیار دارد و هرگاه سخن از فطرت به میان می آید، منظور نوع دوم است. (ر. ک: ناصر مکارم شیرازی، پیام قرآن، ج1، ص195).