معاد و جهان پس از مرگ صفحه 274

پیشگاه پروردگار متنعمند»(1)

و یا اینکه شهید به هنگامی که ازروی مرکب به روی زمین می‌افتد در آغوش بهشت و بهشتیان جای می‌گیرد(2) و یا تعبیرات دیگری از این قبیل که نشان می‌دهد، افرادی هستند که با مردن در آغوش بهشت جای می‌گیرند(3) همه اینها مربوط به بهشت برزخی است. همچنین کیفر و مجازاتی که برای جمعی از ستمگران و گنهکاران، بعد از مرگ و پیش از رستاخیز در آیات قرآن و یا روایات اسلامی وارد شده همه مربوط به دوزخ برزخی است.

بهشت و دوزخ رستاخیز که گاهی از آن تعبیر به جَنَّة المأوی یا جنات عدن و گاهی ناراً خالداً فیها (آتس جاودانی) شده است کانونی است از رحمت یا عذاب دردناک در عالم قیامت و جهانی به مراتب وسیعتر از این جهان.

اما گاهی اشتباه میان این سه معنی درباره بهشت و دوزخ سرچشمه نتیجه‌گیریهای نادرست در این قسمت شده است که باید به دقت از آن پرهیز کرد.

***

اکنون به اصل سخن بازگردیم:

نخستین پرسش این بود که آیا هم اکنون بهشت و دوزخ رستاخیز وجود خارجی دارند؟

در حالی که عدّه‌ای از دانشمندان معروف اسلامی- اعم از شیعه و سنی- مانند علم الهدی سید مرتضی و برادر بزرگوارش سید رضی و همچنین

1- سوره آل عمران( 3)، آیه 169.

2- تفسیر مجمع البیان/ جلد 2/ صفحه 538 در ضمن یک حدیث مفصل.

3- همان.