معرفت معاد صفحه 148

کاملا ویران و منهدم خواهد شد و هیچ موجود زنده ای باقی نخواهد ماند جز این که مرگ او را فرا خواهد گرفت . (1)اما پرسش هایی پیرامون کمّ و کیف آن مطرح است .

مهمّترین آنها چنین است : گستره زمانی فنا، چگونگی فنا، گستره شمول فنا، ندای خداوندی «لمن الملک » پس از فنای جهان .

1 _ 20. گستره زمانی فنا

گستره زمانی فنا میان دو نفخه است . پس از نفخه اوّل و مرگ و انهدام همه موجودات و کیهان ، مرحله فنا است که تا نفخه دوم تداوم می یابد. در این مرحله ، همه مردم که به صورت مرده هستند، هر زمانی که خدا بخواهد توقف خواهند داشت و مدّت توقف و گستره زمانی این مرحله را جز خدا کسی نمی داند. (2)

علی بن ابراهیم در حدیثی آورده که از امام سجّاد (علیه السلام) در مورد فاصله دو نفخه پرسیدند. در پاسخ فرمود: هر آنچه خدا بخواهد. (3)در روایتی از امام صادق (علیه السلام)،

فاصله دو نفخه 400 سال ذکر شده است . (4)طبرسی در حدیثی مرفوع از عامّه ، فاصله

دو نفخه را 40 سال نقل کرده است . (5)

2 _ 20. چگونگی فنا

در مورد چگونگی فنای جهان ، دو دیدگاه کلامی متفاوت وجود دارد. به عقیده برخی ، همه موجودات _ چه زنده و چه جماد _ معدوم خواهند شد و هیچ موجودی جز خداوند متعال باقی نخواهد ماند. برخی دیگر گفته اند فنا به صورت مطلق نخواهد بود،

1- ر.ک : تفسیر القمی ، ج 2، ص 252.
2- ر.ک : حقّ الیقین ، ص 415 _ 420؛ مناهج البیان (جزء سی ام )، ص 191.
3- تفسیر القمی ، ج 2، ص 252.
4- ر.ک : حقّ الیقین ، ص 415 _ 420؛ الاحتجاج ، ج 2، ص 350.
5- مجمع البیان ، ج 8، ص 792.