معرفت معاد صفحه 234

گداخته شود) و با آنها بر پیشانی و پهلو و پشت آنان داغ نهند. (1)یا آنان که به ناحق از

اموال یتیمان ارتزاق نمایند تنها آتش می خورند. (2)از این آیات هم نمی توان بر عینیّت

جزا و عمل استشهاد کرد. زیرا در آیات نیامده است که عمل تبدیل به آتش می شود، بلکه با اشیای خارجی همانند مال دریغ شده در زکات و مالِ به ناحق گرفته از یتیم ، گناهکار به کیفر خواهد رسید.

_ در آیات قرآن مجید، دلیلی بر عینیّت عمل و جزا یافت نشد. (3)امّا در روایتی از

حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام) تصریح دارد که در برابر پاداش ذکرهای سبحان الله، و الحمدلله، و لااله الّا الله و الله اکبر، خداوند پرنده ای می آفریند که خدا را تا برپایی قیامت تسبیح می کند. (4)خلق پرنده در این روایت ، جزای کامل نیست و تا زمانی معیّن

و پیش از قیامت تداوم دارد، ولی نفی هم نمی کند که این پرنده جزئی از جزای آن عمل نباشد. (5)نیز پرنده یک آفریده مادّی خارجی است و تا پیش از برپایی قیامت ، خداوند

را تسبیح می کند. امّا تجسّم اعمالی که در عرفان نظری مطرح است ، بروز اعمال توسط صورت های فاقد مادّه در درون روح و از فعالیت های آن و در جهان آخرت است .

_ نگاه دین و وحی در موضوع عمل و جزای عمل برخلاف نحله های باطل ، نگاهی است اعتدالی . در این نگاه ، جزا گستره عظیمی دارد که از دنیا آغاز و به بهشت و دوزخ ختم می شود؛ با حقایقی متنوع ، اعمّ از دنیایی ، آخرتی ، مادّی و معنوی که هر کدام در جای خود درست هستند. حتی معتقدان به تمثّل اعمال از متکلّمان نیز آن را گونه ای از جزا در برخی از مواقف می دانند که با دیگرگونه های پاداش و عقاب هیچ نوع تزاحمی ندارد. تأویل گرایی ناصواب که نوعی تحریف گرایی است ، نمی تواند

1- التوبه ، آیه 34 و 35؛ تفسیر شریف لاهیجی ، ج 2، ص 255.
2- النساء، آیه 10.
3- انسان و معاد، ص 223.
4- ثواب الاعمال ، ص 27.
5- انسان و معاد، ص 223.