معرفت معاد صفحه 241

اعتقادات معتزله در پاداش و عقاب با اکثریّت مسلمانان تفاوت دارد و دیدگاه آنان در موضوع احباط نیز متأثر از مبانی اعتقادی شان است . خواجه نصیرالدین توسی وعلّامه حلّی دو تن از مشاهیر کلامی شیعه نوشته اند: احباط ، باطل و مستلزم ظلم است . آنگاه به نقد آرای معتزلیان در موضوع حبط و تکفیر و موازنه اعمال پرداخته اند. (1)امّا این به معنای نفی مطلق احباط نیست . بلکه تمام مکاتب کلامی ،

احباط را به صورت جزئی پذیرفته اند و اختلاف آنان با معتزله ، در کلّی بودنِ این اصل است نه پذیرش جزئی آن . (2)

شایسته دقّت است که پذیرندگان جزئی احباط در میان امامیّه ، از نظریّاتی یکسان برخوردار نیستند و مسائل ذیل در عرضه آرای آنان اثرگذار بوده است .

تفسیر واژه احباط به معنای بطلان ثواب است یا بطلان عمل؟ و موارد آنها چیست؟ ثواب ، استحقاقی بندگان است یا تفضّل خداوند متعال؟ ثمرات عقاب و ثواب ، ویژه آخرت است یا در دنیا هم بروز و ظهور دارد؟ پذیرش و عدم پذیرش موافات در موضوع حبط و تکفیر و اجر و ثواب و جایگاه هر کدام از آنان چگونه است؟ در ادامه به مناسبت به این مباحث اشاره خواهد شد.

در بررسی موارد مردود و مجاز نظریّه حبط ، پنج حالت قابل مشاهده است : ردّ حبط ؛ حبط به معنای بطلان عمل از اساس در کافران ؛ حبط به معنی بطلان عمل فاقد شرایط صحّت در مؤمنان ؛ حبط غیر حتمی در تزاحم میان ثواب و عقاب در برخی از اعمال ؛ جواز حبط . (3)

1 _ 3 _ 31. ردّ حبط

اعمال حسنه ای که مؤمنان انجام می دهند و در پی آن دچار معصیت می شوند. این

1- کشف المراد، ص 413.
2- معاد انسان و جهان ، ص 275.
3- مناهج البیان (جزء سوم )، ص 173 _ 176.